🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:46:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

डामर
ḍāmara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
डामर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिवकथित माना जानेवाला एक तंत्र जिसके छह भेद किए गए हैं— योग डामर, शिव जामर, दुर्वा डामर, सारस्वत डामर, ब्रह्मा डामर और गंधर्व डामर ।
२. हलचल । धूम ।
३. आडंबर । ठाटबाट ।
४. चमत्कार ।
५. दुर्ग के शुभाशुभ जानने के लिये बनाए जानेवाले चक्रों में से एक ।
६. क्षेत्रपाल । ४९ भैरवों में से एक ।
७. एक मिश्रित या संकर जाति ।
डामर २ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. साल वृक्ष का गोंद । राल ।
२. एक प्रकार का गोंद या कहरुआ जे दक्षिण में पश्चिमी घाट के पहाड़ों पर होनेवाले एक पेड़ से निकलता है और सफेद डामर कहलाता है । दे॰ कहरुआ ।
३. कहरुआ की तरह का एक प्रकार का लसीला राल या गोंद जो छोटी मधुमक्खियों के छत्ते से निकलता है ।
४. वह छोटी मधुमक्खी जो इस प्रकार का राल वनाती है ।
५. दे॰ डामल ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
डामर mfn. ‘causing tumult (डम्˚.)’, extraordinary, surprising, Mālatīm. (-त्व n. abstr.), Gīt. xii, 23
डामर m. surprise, sight, L.
= डम्˚, L.
a lord (probably = baron, knight), Rājat.
a N. of 6 Tantras (योग-, शिव-, दुर्गा-, सारस्वत-, ब्रह्म-, गन्धर्व-)
of an attendant of Śiva, BrahmaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (430,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
डामर a. 1 Terrific, dreadful, awful; पर्याप्तं मयि रमणीयडामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः Māl. 5. 3. --2 Riotous, tumultuous. --3 Resembling, having the appearance (i. e. lovely, beautiful); रतिगलिते ललिते [] कुसुमानि शिखंडकडामरे (चिकुरे) Gīt. 12. --रः 1 An uproar, rout, affray, riot. --2 The bustle and confusion of festivity or strife. --3 Any surprising sight. --4 N. of a mixed caste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0523-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
डामर पु० शिवप्रोक्ते तन्त्रशास्त्रविशेषे तच्च ष्यड्विधं तेषां मानादिकं वाराहितन्त्रे उक्तं यथा “डामरः षड्विधो ज्ञेयः प्रथमो योगडामरः १ । श्लोकास्तत्र त्रयस्त्रिंशत् तथा पञ्च शतानि ञ्च त्रिविशतिःसह- स्राणि श्लोकाश्चैव हि संख्यया । एकादशसहस्राणि सङ्घ्याताः शिवडामरे २ । श्लोकाः सप्तैव निश्चित्य ईश्वरे- णैव भाषिताः । तावच्छ्लोकसहस्राणि पञ्च श्लोकशतानि च । गुणोत्तराणि दुर्गाया डामरे ३ कथितानि च । नव श्लोकसहस्राणि नव श्लोकशतानि च । सारस्वते ४ तथा श्लोकाः पञ्चैव परिकीर्त्तिताः शरसंख्यसह- स्राणि श्लोकानां ब्रह्मडामर ५ । पञ्चोत्तरशतान्यत्र संख्या- नि शिवेन तु षष्टिः । श्लोकसहस्राणि गान्धेर्वे ६ डामरो- त्तमे । श्लोकाश्च षष्टिसंख्याता ब्रह्मणाऽव्यक्तयोनिनेति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
डामरः, पुं, शिवोक्तशास्त्रविशेषः । (यथा, काशीखण्डे । २९ । ७० । “डमड्डमरुहस्ता च डामरोक्तमहाण्डका ॥” “डामरो डामरकल्पो नवाक्षरदेवीमन्त्रस्य प्रतिपादको ग्रन्थो महाराष्ट्रे सुप्रसिद्धस्तत्रोक्तं प्रतिपादितं मन्त्रमयं महच्छरीरं यस्याः ॥” इति तट्टीका ॥) स तु षड्विधः । तेषां नामानि श्लोकसंख्याश्च यथा । योगडामरः २३,५३३ । शिवडामरः ११,००७ । दुर्गाडामरः ११,५०३ । सारस्वतडामरः ९,९०५ । ब्रह्म- डामरः ७,१०५ । गन्धर्व्वडामरः ६०,०६० । इति वाराहीतन्त्रम् ॥ डमरः । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ चमत्कारः । यथा । भूतानां डामरश्चमत्कारोऽत्रेति भूतडामरशब्दनिर्व्व- चने निबन्धकारः ॥ (गर्व्वः । आटोपः । यथा, गीतगोविन्दे । १२ । २२ । “मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद ! मानसज- ध्वजचामरे । रतिगलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डि- शिखण्डकडामरे ॥” कोटचक्रविशेषः । यथा, समयामृते । “अथातः संप्रवक्ष्यामि कोटचक्रमिहाष्टधा ॥” इत्युपक्रम्य, -- “पञ्चमी गिरिकोटश्च षष्ठः कोटश्च डामरः ॥” इत्युक्तवान् ॥ अस्य विशेषविवृतिः चक्रशब्दे द्रष्टव्या ॥ * ॥ क्षेत्रपालविशेषः । यथा, प्रयोगसारे । “भेदा एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्त्तिताः ॥” इत्युपक्रम्य, -- “टङ्कपाणिस्तथा चान्यष्ठानबन्धुश्च डामरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-573-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें