🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:40:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तंत्री
taṃtrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तंत्री १
१. बीन, सितार आदि बाजों में लगा हुआ तार ।
२. गुड़ूची । गुरुच ।
३. शरीर की नस ।
४. एक नदी का नाम ।
५. रज्जु । रस्सी ।
५. वह बाजा जिसमें, बजाने के लिये तार लगे हों । तंत्र । जैसे, सितार, बीन, सारंगी आदि ।
७. वीणा ।
तंत्री २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तन्त्रिन्]
१. वह जो बाजा बजाता हो ।
२. वह जो गाता हो । गवैया । उ॰— तंत्री काम क्रोध निज दोऊ अपनी अपनी रोति । दुविधा दुंदुभि है निसिवासर उपजावति विपरूत ।— सूर (शब्द॰) ।
३. सैनिक (को॰) ।
तंत्री ३ वि॰
१. जिसमें तार लगे हों । तार का बना हुआ ।
२. जो तारवाला हो ( जैसे, वीणा) ।
३. तंत्र का अनुसरण करनेवाला [को॰] ।
तंत्री ४ वि॰ [सं॰ तन्त्रिन्]
१. आलसी ।
२. अधीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन्त्री (ईस् cf. Pāṇ. v, 4, 159, Kāś.; ई, L.) f. = ˚न्ती, Gobh. iii, 6, 7 and BhP. iii, 15, 8 (v.l. for ˚न्ती; see also वत्सतन्त्री)
the wire or string of a lute, ŚāṅkhŚr. xvii; Lāṭy. iv, 1, 2; Kauś. &c. (˚त्रि, R. vi, 28, 26)
(fig.) the strings of the heart, Hariv. 3210 (v.l.)
any tubular vessel of the body, sinew, vein, Pāṇ. v, 4, 159
the plant ˚त्रिका, L.
a girl with peculiar qualities, L.
N. of a river, L.
cf. कु-तन्त्री.
तन्त्री f. of ˚त्र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (436,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तंत्रिः, --त्री f. 1 A string, cord; Ms. 4. 38. --2 A bow-string. --3 The wire of a lute; तंत्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित् Me. 86. --4 A sinew. --5 A tail. --6 A young woman having peculiar qualities. --7 A lute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन्त्री स्त्री तत्रि--ई । १ वीणागुणे २ गुडूच्यां ४ देहसिरायां मेदि० । “स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्रीं विततां मुनिः” भा० शा० १४ अ० । ४ नदीभेदे ५ नाड्यां ६ युवतीभेदे शब्दर० । अस्य ङीवन्तत्वाभावेन बहुव्रीहौ स्वाङ्गे नाडीतन्त्रयोः पा० न कप् तदभावेऽपि न ह्रस्वः । बहुतन्त्रीर्ग्रीवा बहुतन्त्रीर्धमनी” सि० कौ० । स्वाङ्ग इत्युक्तेः बहुतन्त्रीका वीणेतादो कप् । “सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा” भा० व० १३४ अ० । अस्वाङ्गत्वेऽपि आर्षत्वात् न कप् । ७ रज्जौ “न लङ्घयेत् वत्सतन्त्रीं” मनुः “यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस्तन्त्र्येव यन्त्रिताः” भाग० ३ । १५ । ८ । ८ वीणा- याञ्च “कण्डूयमानः सततं लोकानटति चञ्चलः । घट्ट- यानो नरेन्द्राणां तन्त्रीर्वैराणि चैव ह” हरिवं० ५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3229,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तंत्री" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें