🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तांडव
tāṃḍava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तांडव संज्ञा पुं॰ [सं॰ ताण्डव]
१. पुरुषों का नृत्य । विशेष—पुरुषों के नृत्य को तांडव और स्त्रियों के नृत्य को लास्य कहतो हैं । तांडव नृत्य शिव को अत्यंत प्रिय है । इसी से कोई तंडु अर्थात नंदी को इस नृत्य का प्रवर्तक मानते हैं । किसी किसी के अनुसार तांडव नामक ऋषि ने पहले पहल इसकी शिक्षा दी, इसी से इसका नाम तांडव हुआ ।
२. वह नाच जिसमें बहुत उछल कूद हो । उद्धत नृत्य ।
३. शिव का नाम ।
४. एक तृण का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताण्डव m. n. (g. अर्धर्चादि; fr. तण्डु?) dancing (esp. with violent gesticulation), frantic dance (of Śiva and his votaries), Mālatīm.; Kathās.; BhP. x; MatsyaP.; Rājat. &c. (cf. RTL. p. 84)
(in prosody) a tribrach
Saccharum procerum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तांडवः --वं 1 Dancing in general; मदतांडवोत्सवांते U. 3. 18; भ्रू˚ dance or playful movement of the eyebrows; 3. 19. --2 Particularly, the frantic or violent dance of Śiva; त्र्यंबकानंदि वस्तांडवं देवि भूयादभीष्ट्यै च हृष्ट्यै च नः Māl. 5. 23, 1. 1. --3 The art of dancing. --4 A sort of grass. --5 (In prosody) A foot of three short syllables. --Comp. --तालिकः an epithet of Nandin, the doorkeeper of Śiva. --प्रियः N. of Śiva.
तांडवः --वं 1 Dancing in general; मदतांडवोत्सवांते U. 3. 18; भ्रू˚ dance or playful movement of the eyebrows; 3. 19. --2 Particularly, the frantic or violent dance of Śiva; त्र्यंबकानंदि वस्तांडवं देवि भूयादभीष्ट्यै च हृष्ट्यै च नः Māl. 5. 23, 1. 1. --3 The art of dancing. --4 A sort of grass. --5 (In prosody) A foot of three short syllables. --Comp. --तालिकः an epithet of Nandin, the doorkeeper of Śiva. --प्रियः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0534-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताण्डव न० तण्डिकृतं ताण्डं नृत्यशास्त्रं तत् प्रतिपादक- तयास्त्यस्य व, तण्डुना (नन्दिना) प्रोक्तम् अण् इति क्षीरस्वामी । नृत्ये अमरः “पुंनृत्यं ताण्डवं प्रोक्तं [] स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते” शब्दार्थचि० धृतवाक्योक्ते २ पुं- नृत्ये च “गण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणेः” मालतीमा० । २ उद्धतनृत्ये ३ तृणभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3266-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताण्डवं, क्ली, पुं, नृत्यम् । इत्यमरः । १ । ७ । १० ॥ ताण्डेन मुनिना कृतं ताण्डि नृत्यशास्त्रं तद- स्यास्तीति । इति भरतः ॥ तण्डुना प्रोक्तमिति स्वामी ॥ (“पुंनृत्यं ताण्डवं प्राहुः स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिधृतवचनेन पुंनृत्यम् ॥) तृणविशेषः । उद्धतनृत्यम् । इति मेदिनी । वे, ३६ ॥ (यथा, मत्स्यपुराणे । १ । १ । “प्रचण्डताण्डवाटोपे प्रक्षिप्ता येन दिग्गजाः । भवन्तु विघ्नभङ्गाय भवस्य चरणाम्बुजाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-602-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तांडव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें