🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तैजस
taijasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर धातु की वस्तु (2.9.99) लौह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तैजस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धातु, मणि अथवा इसी प्रकार का और कोई चमकीला पदार्थ ।
२. घी ।
३. पराक्रम ।
४. बहुत तेज चलनेवाला घोडा़ ।
५. सुमति के एक पुत्र का नाम ।
६. जो स्वयंप्रकाश और सूर्य आदि का प्रकाशक हो, भगवान ।
७. वह शारीरिक शक्ति जो आहार को रस तथा रस को धातु में परिणत करती है ।
८. एक तीर्थ का नाम जिसका उल्लेख महाभारत में है ।
९. राजस अवस्था में प्राप्त अहंकार जो एकादश इंद्रियों और पंच तन्मात्राओं की उत्पत्ति में सहायक होता है और जिसकी सहायता के बिना अहंकार कभी सात्विक या तामसी अवस्था प्राप्त नहीं करता । विशेष—दे॰ अहंकार ।
१०. जंगम (को॰) ।
तैजस २ वि॰ [सं॰]
१. तेज से उत्पन्न । तेज संबंधी । जैसे, तैजस पदार्थ ।
२. चमकीला । द्युतिमान (को॰) ।
३. प्रकाश से परिपूर्ण (को॰) ।
४. उत्तेजित । उत्साही (को॰) ।
५. शक्तिशाली । साहसी (को॰) ।
६. राजसी वृत्तिवाला । रजोगुणी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तैजस mf(ई)n. originating from or consisting of light (तेजस्), bright, brilliant, ŚBr. xiv; MāṇḍUp.; MBh. &c.
consisting of any shining substance (as metal), metallic, ĀśvGṛ.; Gaut.; Mn.; KātyŚr., Sch.
said of the gastric juice as coloured by digested food, Suśr. i, 14
passionate, Sāṃkhyak.; Tattvas.; Vedāntas.; Suśr.; BhP.
तैजस n. metal, L.
vigour, W.
N. of a Tīrtha, MBh. iii, 7035; ix, 2723
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (455,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तैजस a. (सी f.) [तेजसो विकारः अण्] 1 Bright, splendid, luminous; U. 2. 12. --2 Made up or consisting of light; तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये R. 11. 43. --3 Metallic. --4 Passionate. --5 Vigorous, energetic. --6 Powerful, intense. --सः The highly refined or subtle essence (Vedānta phil.). --सं 1 Any metal. --2 Ghee. --3 Intensity, severity. --4 Vigour, energy, might. --Comp. --आवर्तनी a crucible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0546-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तैजस न० तेजसो विकारः अण् । १ घृते, २ धातुद्रव्यमात्रे च । साङ्ख्योक्ते ३ रजोगुणोत्पन्ने त्रि० । “वैकारः सात्विको नाम तैजसः राजसः स्मृतः । भूतादिस्तामसस्तेऽपि पृथक् तत्त्वान्यवासृजन्” पदार्थादर्शधृतवाक्यम् । “सात्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादे- स्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्” सा० का० । “ननुयदि सत्वतमोभ्यामेव सर्वं कार्य्यं जन्यते तदा कृतमकिञ्चित्करेण रजसेत्यत आह तैजसादुभयं तैजसात् राजसादुभयं गणद्वयं भवति । यद्यपि रजसो न कार्य्यान्तरमस्ति तथापि सत्वतमसी स्वयं क्रियासमर्थे अपि न स्वस्वकार्य्यं कुरुतः रजस्तु चलतया ते यदा चालयति तदा स्वस्व- कार्य्यं कुरुत इति तदुभयस्मिन्नपि कार्य्ये सत्वतमसोः [] क्रियोत्पादनद्वारेणास्ति रजसः कारणत्वमिति न व्यर्थं रज” इतित० कौ० । तिज निशाने इत्यस्मादसुन् तेन तेज- सा कृतः तैजसः रजसश्च सत्वतमसोः स्वस्वतेजकार्य्यसम- र्थत्वकरणरूपतैक्ष्ण्यकरणगुणयोगात् तेजःपदाभिधेयता इति तदाशयः “तैजसादिन्द्रियाण्यासन्” शा० ति० । सत्त्व- गुणस्य प्रकाशकत्वात् “तैजसमन्तःकरणमिति” वेदान्तप० । ४ तीर्थभेदे न० । “तैजसं नाम तत्तीर्थं यत्र तीर्थेह्यपां पतिः । अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ!” भा० श० ४७ अ० एतद्व्यष्ट्यु पहितं चैतन्यं तैजसो भवति । तेजोम- यान्तःकरणोपहितत्वात्” वेन्दान्तसारोक्ते ५ चैतन्यभेदेपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3350-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तैजसं, क्ली, (तेजसो विकारः । तेजस् + “तस्य विकारः ।” ४ । ३ । १३४ । इत्यण् ।) घृतम् । इति स्मृतिः ॥ धातुद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ९ । ९९ ॥ (यथा, मनुः । ५ । १११ । “तैजसानां मणीनाञ्च सर्व्वस्याश्ममयस्य च ॥” तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४६ । १०३ । “तैजसं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्व्वमपाम्पतिः । [] अभिषिक्तः सुरगणैर्व्वरुणो भरतर्षभ ! ॥” तेजःसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, रघुः । ११ । ४३ । “तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥”)
तैजसः, पुं, (तेजसो विकारः । तेजस् + अण् ।) सूक्ष्मशरीरव्यष्ट्युपहितचैतन्यम् । यथा, -- “एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैजसो भवति तेजो- मयान्तःकरणोपहितत्वात् ॥” इति वेदान्त- सारः ॥ (तैजसाहङ्कारविशेषः । यथा, भाग- वते । २ । ५ । २४ । “सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्व्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ॥” घोटकविशेषः । तल्लक्षणादिकं यथा, भोज- राजकृतयुक्तिकल्पतरौ । “ये क्रोधशीला भृशवेगयुक्ता मुक्ता दिनात् क्रोशशतं व्रजन्ति । ते तैजसाः पुण्यवतां प्रदेशे भवन्ति पुण्यैरपि ते मिलन्ति ॥” सुमतिपुत्त्रः । यथा, ब्रह्माण्डे ३६ अध्याये । “तैजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-648-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तैजस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें