🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:09:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रिपदी
tripadī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिपदी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हंसपदी ।
२. तिपाई ।
३. हाथी की पलान बाँधने का रस्सा ।
४. गायत्री ।
५. तिपाई के आकार का शंख रखेने का धातु का चौखटा ।
६. गोधापदी लता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—पदी (दी), f. an elephant's fetter, Ragh. iv, 48; Dharmaśarm. xi, 51
a kind of elephant's gait, Kād.; Vcar. xv
Cissus pedata, L.
N. of a Prākṛt metre
of a composition (in music).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (459,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिपदी स्त्री त्रयः पादा अस्याः अन्त्यलोपः समा० ङीपि पद्भावः । १ त्रिपादयुक्तायां स्त्रियां २ गायत्रीच्छन्दसिच तस्या अष्टा- क्षरपादत्वेन चतुर्विंशत्यक्षरायास्त्रिपादत्वात् तथात्वम् । यथा “इदं बिष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढ- मस्य पांसुरे” ऋ० १ । २२ । १७ । “गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पद्यसे” शत० ब्रा० १४ । ८ । १५ । १० । ३ हस्तिनां पादबन्धनार्थरज्वुभेदे “नास्रसत्- करिणां ग्रैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि” रघुः ४ अर्ध्याधारपात्र- भेदे (तेपाइ) तन्त्र सा० ५ गोधापदीलतायां रत्नमा० । स्वार्थेक त्रिपदिकापि तत्रार्थे । भाषाकवितायां ६ छन्दोभेदे तल्ल- क्षणं यथा “पज्झटिकान्ता यदि यमकान्ता द्वादशपरिण- तमात्रा किन्नरगीतिस्तदिति नीवितिः स्यार्द्धसमाक्षर- गात्रा । (स्यःपदान्तः) । यैषा सङ्गीतके नित्यं निवीतिः किन्नराख्यिका । सैव स्यात् प्राकृते गाने त्रिपदीति परिश्रुता” इति काव्योदयः । “ढावृचि” पा० टापि भत्वात् पद्भावः । त्रिपद ७ गायत्र्यामृचि ऋग्भेदे स्त्री तच्छ न्दस्के ८ऋङ्मात्रे स्त्री “त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्” मनुः । “द्विपदा याश्चतुष्पदास्त्रिपदा याश्च षट्पदाः” यजु० २३ । ३४ । “त्रीणि पदानि पादा अस्याः “इतिपदशब्देन समासः” वेददी० । त्रिविक्रमे ८ परमेश्वरे पु० त्रीणि पदानि विचक्रमे इति श्रुतेस्तथात्वम् । “त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत्” विष्णु स० । ९ अरत्नेर्दशमभागरूपपदत्रययुक्ते प्रक्रमे पु० यथा । “पञ्चारत्निः पुरुषो दशपदो द्वादशा- ङ्गुलं पदं प्रक्रमस्त्रिपदः समविभक्तस्य” कात्या० श्रौ० १६ । ८ । २१ “पञ्चारत्नयो यस्य सः पञ्चभिररत्निभिः पु- रुषः दशभिः पदैः पुरुषो द्वादशभिरङ्गुलैः पदम् इत्ये- वमर्थो न भवति इतः प्रागरत्न्यादीनां लक्षणस्यानुक्तत्वे- नासिद्धत्वात् अतश्चैवम् पुरुषस्य समविभक्तस्य यः पञ्चमो भागः सोऽरत्निः तस्य दशमो भागः पदम् पदस्य द्वा- दशो भागोऽङ्गुलम् त्रिभिः पदैरेकः प्रक्रमः” कर्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3369,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिपदी, स्त्री, (त्रयः पादा अस्याः । ङीपि पद्भावः ।) गोधापदी । इति रत्नमाला ॥ हस्ति- गात्रबन्धः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २९६ ॥ (हस्ति- पादबन्धनम् । इति यादवः ॥ यथा, रघुः । ४ । ४८ । “नास्रसत् करिणां ग्रैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि ॥”) त्रिपादयुक्ता । पदत्रयम् । इति व्याकरणम् ॥ भाषाकवितायाश्छन्दोविशेषः । यथा, -- “पज्झटिकान्ता यदि यमकान्ता द्बादश परिणतमात्रा । किन्नरगीतिः तदिति निवीतिः स्यार्द्धसमाक्षरगात्रा ॥” स्यपादान्त उदाहृतः । “यैषा सङ्गीतके नित्यं निवीतिः किन्नराख्यिका । सैव स्यात् प्राकृते गाने त्रिपदीति परिश्रुता ॥” इति काव्योदयः ॥ (त्रिषु मार्गेषु पादो गमनं यस्याः । गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । ७६ । “त्रैलोक्यलक्ष्मीस्त्रिपदी तथ्या तिमिरचन्द्रिका ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-658-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "त्रिपदी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें