🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:50:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रिमधु
trimadhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिमधु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऋग्वेद के एक अंश का नाम ।
२. वह व्यक्ति जो विधिपूर्वक उक्त अंश पढ़े ।
३. ऋग्वेद का एक यज्ञ ।
४. घी, शहद और चीनी इन तीनों का समूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—मधु mfn. knowing or reciting the 3 verses beginning with मधु (RV. i, 90, 6-8), Gaut.; Yājñ. i; VP. iii, 15, 1; MārkP. xxxi
त्रि—मधु n. = ˚धुर, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (459,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिमधु न० त्रिगुणितं मधु संज्ञात्वात् कर्म्म० । “दुग्धं सिता माक्षिकञ्च विज्ञेयं मधुरत्रयम्” इत्युक्ते १ दुग्धादित्रये । २ऋग्वेदैकदेशे पु० ३ तद्व्रतभेदे तदाचरणेन ४ तद्वेदाध्या- यिनि पु० मिता० “मधुवाता इति त्रयः मधुशब्दा यत्र । मधुवाता इत्यादिके ५ऋक्त्रये पु० । “वेदार्थवित् ज्योष्ठ- सामा त्रिमधुस्त्रिसुपर्णकः” याज्ञ० । “त्रिणाचिकेतस्त्रि- मधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्” मनुः । ६ मधुशब्दत्रये च [] “गायत्री त्रिः सकृद्वापि जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । मधु- वाता इति तृचं मध्वित्येतत् त्रिकं जपेत्” इति पार- स्करः । ७ आज्यप्रधुसितात्रये न० “कमलैश्च त्रिमध्वक्तै- र्हुनेदष्टोत्तरं शतम्” तन्त्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3377-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिमधु, क्ली, (त्रयाणां मधूनां मधुराणां समा- हारः ।) मिलितसितामाक्षिकसर्पींषि । तत्- पर्य्यायः । मधुरत्रयम् २ मधुत्रयम् ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥
त्रिमधुः, पुं, (मधुवाता इत्यादयस्त्रयो मधुशब्दा यत्र ।) ऋग्वेदैकदेशः । (यथा, ऋग्वेदे । १ । ९० । ६ -- ८ । “मघुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्तोषधीः ॥ मधुनक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः । मधु द्यौरस्तुनः पिता ॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्य्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥”) [] मधुवातादिऋक्त्रयवेत्ता । यथा, -- “त्रिनाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुवर्णः षडङ्गवित् ॥” इति पङ्क्तिपावनवर्णने मार्कण्डेयपुराणम् । ३१ । २३ ॥ तद्व्रतञ्च । तद्व्रताचरणेन यस्तद- ध्यायी सोऽपि । इति विज्ञानेश्वरः ॥ * ॥ श्राद्धे त्रिवारमधुशब्दोच्चारणविधिर्यथा, -- “गायत्त्रीं त्रिः सकृद्बापि जपेद्ब्याहृति- पूर्व्विकाम् । मधुवाता इति त्र्यृचं मध्वित्येतत् त्रिकं जपेत् ॥” इति श्राद्धतत्त्वे मिताक्षराधृतपारस्करवचनम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-660-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬