🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:17:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दक्षिणा
dakṣiṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दक्षिणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दक्षिण दिशा ।
२. वह धन जो ब्राह्मणों या पुरोहितों को यज्ञादि कर्म कराने के पीछे दिया जाता है । वह दान जो किसी शुभ कार्य आदि के समय ब्राह्मणों को दिया जाय । क्रि॰ प्र॰—देना ।—लेना । विशेष—पुराणो में दक्षिणो को यज्ञ की पत्नी बतलाय, है । ब्रह्मवैवर्त्त पुराण में लिखा हैं कि कार्तिकी पूर्णिमा की रात को जो एक बार रास महोत्सव हुआ उसी में श्रीकृष्ण के दक्षिणांश से दक्षिणा की उत्पत्ति हुई थी ।
३. पुरस्कार । भेट ।
४. वह नायिका जो नायक के अन्य स्त्रियों से संबंध करने पर भी उससे बराबर वेसी ही प्रीति रखती हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्षिणा (आ), f. (scil. गो), ‘able to calve and give milk’, a prolific cow, good milch-cow, RV.; AV.
a fee or present to the officiating priest (consisting originally of a cow, cf. KātyŚr. xv; Lāṭy. viii, 1, 2), RV. &c.
Donation to the priest (personified along with Brahmaṇas-pati, Indra, and Soma, i, 18, 5; x, 103, 8; authoress of x, 107; RAnukr.; wife of Sacrifice [Ragh. i, 31; BhP. ii, 7, 21], both being children of Ruci and Ākūti, iv, 1, 4 f.; VP. i, 7, 18 f.)
reward, RV. viii, 24, 21
(offered to the Guru), MBh. v; Ragh. v, 20; Kathās. iv, 93 f.
(˚णाम् आ-√ दिश्, ‘to thank’, Divyāv. vii, 104; Caus. ‘to earn thanks’, i)
a gift, donation (cf. अभय-, प्राण-), Mn. iii; R. ii
(scil. दिश्) the south, Deccan, L.
a figure of Durgā having the right side prominent, W.
completion of any rite (प्र-तिष्ठा), L.
दक्षिणा f. of ˚ण, q.v.
दक्षिणा ind. (old. instr.) on the right or south (Pāṇ. v, 3, 36), on the right side of or southward from (abl.: ii, 3, 29), RV. ii, 27, 11; x, 17, 9; AV. (also दक्ष्˚), VS.; TBr.; ŚBr.; KātyŚr.; ŚāṅkhŚr.; Lāṭy.; ChUp.; Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (465,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्षिणा ind. 1 On the right or south of. --2 In the southern direction (with abl.). --णा 1 A present or gift to Brāhmaṇas (at the completion of a religious rite, such as a sacrifice). --2 Dakṣiṇā regarded as a daughter of Prajāpati and as the wife of Sacrifice personified; पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा R. 1. 31. --3 A gift, offering or donation in general, fee, remuneration; प्राणदक्षिणा, गुरुदक्षिणा &c. --4 A good milch-cow, prolific cow. --5 The south. --6 The southern country, the Deccan. --7 Fame. --8 A kind of heroine thus defined: --या गौरवं भयं प्रेम सद्भायं पूर्वनयिके । न मुंचत्यन्यसक्तापि सा ज्ञेया दक्षिणा बुधैः ॥. --9 Completion of any rite. --Comp. --अर्ह a. deserving or worthy of a gift. --आवर्त a. {1} curved to the right. {2} turned towards the south. --(र्तः) the Deccan. --कालः the time of receiving Dakṣiṇā. [] --पथः {1} the southern part of India the south or Deccan; अस्ति दक्षिणापथे विदर्भेषु पद्मपुरं नाम नगरं Māl. 1. {2} ‘the path of the दक्षिणा’, i. e. the cow constituting the sacrificial cow. --प्रणव a. inclining to the south. --बंधः (in Sāṃkhya phil.) the bondage of ritual or ceremonial observances. --युग्यः the right yokehorse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0554-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दक्षिणा अ० दक्षिणा + प्रथमापञ्चमीसप्तम्यर्थे आच् । प्रथमा- द्यर्थवृत्तिके दक्षिणाशब्दार्थे दक्षिणा वसति आगच्छति रमणीयं वा “अयं दक्षिणा विश्वकर्मा” यजु० २३ । ५५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3411,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दक्षिणा, स्त्री, (दक्षते इति । दक्ष वृद्धौ + “द्रुदक्षि- भ्यामिनन् ।” उणां । २ । ५० । इति इनन् । ततष्ठाप् ।) दक्षिणदिव् । तत्पर्य्यायः । अवाची २ शामनी ३ यामी ४ वैवस्वती ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, कुमारे । ३ । २५ । “दिक् दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज ॥”) दक्षिणवायुगुणाः । षड्रसयुक्तत्वम् । चक्षुर्हित- त्वम् । बलवर्द्धनत्वम् । रक्तपित्तप्रशमनत्वम् ॥ सौख्य- कान्तिमतिप्रदत्वम् । शस्यनाशित्वम् । विदा- [] हित्वम् । अस्रमारुतकोपनत्वम् । गण्डूपदादि- कीटानां जनकत्वञ्च । इति द्रव्यगुणः ॥ * ॥ अस्या दिशोऽधिपतयः वृषकन्यामकरराशयः । इति ज्योतिषम् ॥ यज्ञादिविधिदानम् । इति मेदिनी ॥ प्रतिष्ठा । इति हेमचन्द्रः ॥ यज्ञादि- सम्पादकतदन्तविहितदानम् । सा यज्ञपत्नी श्रीकृष्णदक्षिणांशभूता । यथा, -- “कार्त्तिकीपूर्णिमायान्तु रासे राधामहोत्सवे । आविर्भूतादक्षिणांशात् कृष्णस्य तेन दक्षिणा ॥” दक्षिणाया अदाने तस्या वृद्धिर्यथा, -- “यज्ञो दक्षिणया सार्द्धं पुत्त्रेण च फलेन च । कर्म्मिणां फलदाता चेत्येवं वेदविदो विदुः ॥ कृत्वा कर्म्म च तस्यैव तूर्णं दद्याच्च दक्षिणाम् । तत्कर्म्मफलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने ! ॥ कर्त्ता कर्म्मणि पूर्णे च तत्क्षणं यदि दक्षिणाम् । न दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च दैवेनाज्ञानतोऽथ वा ॥ मुहूर्त्ते समतीते तु द्बिगुणा सा भवेद्ध्रुवम् । एकरात्रे व्यतीते तु भवेत् शतगुणा च सा ॥ त्रिरात्रे तद्दशगुणा सप्ताहे द्बिगुणा ततः । मासे लक्षगुणा प्रोक्ता ब्राह्मणानाञ्च वर्द्धते ॥ संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटिगुणा भवत् ॥ कर्म्म तद्यजमानानां सर्व्वञ्च निष्फलं भवेत् । स च ब्रह्मस्वापहारी न कर्म्मार्होऽशुचिर्नरः ॥ दरिद्रो व्याधियुक्तश्च तेन पापेन पातकी । तद्गृहाद्याति लक्ष्मीश्च शापं दत्त्वा सुदारुणम् ॥ पितरो नैव गृह्णन्ति तद्दत्तं श्राद्धतर्पणम् । एवं सुराश्च तत्पूजां तद्दत्तामग्निराहुतिम् ॥ * ॥ दाता न दीयते दानं ग्रहीता च न याचते । उभौ तौ नरकं यातश्छिन्नरज्जुर्यथा घटः ॥ नार्पयेद्यजमानश्चेद्याचितारञ्च दक्षिणाम् । भवेद्ब्रह्मस्वापहारी कुम्भीपाकं व्रजेद्ध्रुवम् ॥ वर्षलक्षं वसेत्तत्र यमदूतेन ताडितः । ततो भवेत् स चाण्डालो व्याधियुक्तो दरिद्रकः ॥ पातयेत् पुरुषान् सप्त पूर्व्वांश्च सप्तजन्मनः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ * ॥ नायिकाविशेषः । यथा, -- “या गौरवं भयं प्रेम सद्भावं पूर्व्वनायके । न मुञ्चत्यन्यसक्तेऽपि सा ज्ञेया दक्षिणा बुधैः ॥” इति विष्णुपुराणटीकायां स्वामी ॥ (व्य, दक्षिणस्यां दिशि दक्षिणा दिग् वा । “दक्षिणादाच् ।” ५ । ३ । ३६ । इति आच् । दक्षिणस्यां दिशि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-671-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬