🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दद्रु
dadru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दद्रु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दाद का रोग ।
२. कछुआ । यौ॰—दद्रु विनाश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दद्रु m. a tortoise, Uṇvṛ.
दद्रु f. (also दर्द्˚, Uṇ. k.) = ˚द्रू, Suśr. i, 11 and 45; v, 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दद्रुः [दद्-रु] 1 A cutaneous eruption, herpes. --2 A kind of leprosy. --3 A tortoise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दद्रु पु० ददते कण्डूं दद--रु । रोगभेदे । “सकर्ण्डुरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम्” भावप्र० । उद्गतं उच्छूनम् कुष्ठशब्दे २१५४ पृ० दृश्यम् । स्वार्थे क । द्रद्रुक तत्रार्थे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3459,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दद्रुः, पुं, कच्छपः । इति संक्षिप्तसारे उणादि- वृत्तिः ॥ (ददाति कण्डूमिति । दद + बाहुल- कात् रुः । यद्वा, दरिद्राति दुर्गच्छत्यनेनेति । दरिद्रा + मृगय्वादित्वात् कुप्रत्ययेन साधुः । इत्यु- ज्ज्वलदत्तः । १ । ९२ ।) रोगविशेषः । दाद [] इति भाषा । तस्य रूपान्तराणि । दर्द्रुः २ दद्रूः ३ दर्द्रूः ४ । इति भरतधृतशब्दभेदः ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “सकण्डुरागपिडकं दद्रुमव्रणमुन्नतम् ॥” इति माधवकरः ॥ तस्यौषधम् यथा, -- “विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः । मूत्राम्बुपिष्टो लेपोऽयं दद्रकुष्ठविनाशनः ॥ प्रपुन्नाडस्य वीजानि धात्री सर्ज्जरसः स्नुही । सौवीरपिष्टं दद्रूणामेतदुद्बर्त्तनं परम् ॥ आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् । दद्रुकिट्टिमकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥” इति गारुडे १७५ अध्यायः ॥ * ॥ “एकश्च त्रिफलाभागस्तथा भागद्वयं शिव ! । सोमराजस्य वीजानां जग्धं पथ्या च दद्रुणुत् ॥ अम्बुतक्रं सगोमूत्रं क्वथितं लवणान्वितम् । कांस्यघृष्टं खरं लेपात कुष्ठदद्रुविनाशनम् ॥ हरिद्रा हरितालञ्च दूर्व्वा गोमूत्रसैन्धवम् । अयं लेपो हन्ति दद्रुं पामानं वै गरं तथा ॥” इति गारुडे १९४ अध्यायः ॥ * ॥ “मरीचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनःशिला । देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम् ॥ विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं शकृत्पलम् । एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्द्धपलं भवेत् ॥ प्रस्थं कटुकतैलस्य गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् । मृत्पात्रे लौहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ पामा विचर्च्चिका चैव दद्रुविस्फोटकानि च । अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते ॥” इति च गारुडे १९८ अध्यायः ॥ * ॥ अथ दद्रुचिकित्सा । “कुष्ठकृमिघ्नो दद्रुघ्नो निशासैन्धवसर्षपाः । अम्लपिष्टः प्रलेपोऽयं दद्रुकुष्ठनिसूदनः ॥ दूर्व्वाभयासैन्धवचक्रमर्द्द- कुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः । त्रिभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलां दद्रुञ्च कुष्ठञ्च विनाशयन्ति ॥” कुठेरकः ममरी इति लोके । लोके गण्डिलकाख्या सिद्धार्थकश्च स्नुहीक्षीरम् । त्रयमिति समभागं स्यादेषां द्बिगुणस्तु दद्रुघ्नः ॥ अष्टगुणे गोतक्रे तानि प्रकृतानि संदध्यात् । दिवसत्रितयादूर्द्ध्वं सम्यक् निष्पेषयेत्तानि ॥ वन्योपलेन घृष्ट्वा दद्रूमालेपयेत्तेन । सप्ताहाल्लेपोऽयं दद्रुकण्डूमवश्यं विनाशयति ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (“लाक्षाकुष्ठं सर्षपाः श्रीनिकेतं रात्रिर्व्योषं चक्रमर्द्दस्य वीजम् कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टः प्रलेपो दद्रूयुक्तो मूलकाद्बीजयुक्तः ॥ सिन्धूद्भूतं चक्रमर्द्दस्य वीज- मिक्षूद्भूतं केशरं तार्क्ष्यशैलम् । पिष्टो लेपोऽयङ्कपित्थाद्रसेन दद्रून्तूर्णं नाशयत्येष योगः ॥ [] हेमक्षीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्ज्जो वत्सकः साजकर्णः । शीघ्रं तीव्रा नाशयन्तीह दद्रूः स्नानालेपोद्घर्षणेषु प्रयुक्ताः ॥” इति च सुश्रुते चिकित्सितस्थाने नवमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-679-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दद्रु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें