🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:04:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्दुर
dardura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्दुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेढक । यौ॰— दर्दु रोदना = यमुना नदी ।
२. बादल ।
३. अभ्रक । अबरक ।
४. पश्चिमी घाट पर्वत का एक भाग । मलय पर्वत से लगा हुआ एक पर्वत ।
५. उक्त पर्वत के निकट का देश ।
६. प्राचीन काल का एक बाजा (को॰) ।
८. एक प्रकार का चावल (को॰) ।
९. घौंसे की ध्वनि । नगाड़े की आवाज (को॰) ।
१०. राक्षस (को॰) ।
११. ग्राम जिला या प्रांतसमूह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्दुर m. a frog (cf. कूप-), Mn. xii, 64; MBh.; R. &c.
a flute (cf. जल-), Mṛcch. iii, 18/19; BhP. i, 10, 15
the sound of a drum, L.
a cloud, L.
a kind of rice, Car. i, 27
N. of a southern mountain (often named with Malaya), MBh. ii f.; Hariv.; R.; Ragh.; VarBṛS.
of a man, BhP. ii, 7, 34
of a singing master, Kathās. lxxi, 73
= ˚रक, Mṛcch. ii, 11/12
दर्दुर n. a kind of talc, Bhpr.
an assemblage of villages, L.
दर्दुर nf (आ, ई). Durgā, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्दुरः [दृणाति कर्णौ शब्देन उरच् नि˚ Tv.] 1 A frog; पंकक्लिन्नमुखाः पिबंति सलिलं धाराहता दर्दुराः Mk. 5. 14. --2 A cloud. --3 A kind of musical instrument such as a flute. --4 A mountain. --5 N. of a mountain in the south (associated with Malaya); स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौमलयदर्दुरौ R. 4. 51. --6 The sound of a drum. --7 A sort of rice. --रा, --री N. of Durgā. --रं A group or assembly of villages, district, province. --Comp. --पुटः the mouth of a pipe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्दुर न० दृणाति कर्णौ शब्देन उरच् नि० । १ भेके २ मेघे ३ वाद्यभेदे ४ पर्वतभेदे “शैलस्य दर्दुरपुटानिव वादयन्तः” माघः “कौषेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः” मनुः “स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ” रघुः । “हिमवान् पारिपात्रश्च विन्ध्यकैलासमन्दराः । मलयो दर्दूरश्चैव महेन्द्रो गन्धमादनः” भा० स० १० अ० । “निर्याय तस्मादुद्देशात् पश्यामो लवणाम्भसः । समीपे सह्यमलयौ दर्दुरञ्च महागिरिम्” भा० व० २८१ अ० । “मलयात् दर्दुराच्चैव चन्दनागुरुसञ्चयान्” ५१ अ० । दर्दुरः पर्वतः सन्निकृष्टतयास्त्यस्य अच् । ५ तत्सन्निकृष्टे देशभेदे च । स च देशः “अथ दक्षिणेन लङ्का” इत्यु- पक्रमे “गिरिनगरवनादर्दुरमहेन्द्रमालिच्चमरुकच्छाः” वृ० स० १४० अ० दक्षिणस्यामुक्तः । ६ राक्षसमेदे संक्षिप्त- सारः । ७ चण्डिकायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3472,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्द्दुरं, क्ली, ग्रामजालम् । इति मेदिनी । रे, १६७ ॥
दर्द्दुरः, पुं, (दृणाति कर्णौ शब्देनेति । दॄ + “मकुरदर्द्दुरौ ।” उणां । १ । ४१ । इति उरच् प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) भेकः । इत्यमरः । १ । १० । २४ ॥ (यथा, -- [] “भद्रं कृतं कृतं मौनं कोकिलैर्जलदागमे । दर्द्दुरा यत्र वक्तारस्तत्र मौनं हि शोभनम् ॥” इत्युद्भटः ॥) मेघः । वाद्यभाण्डभेदः । पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी । रे, १६७ ॥ (यथा, रघौ । ४ । ५१ । “स निर्विश्य यथाकामं तटेष्वालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्द्दुरौ ॥”) राक्षसः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (अभ्रकधातुभेदः । यथा, भावप्रकाशे । “पिनाकं दर्द्दुरं नागं वज्रञ्चेति चतुर्व्विधम् ॥” “दर्द्दरं स्वग्निनिक्षिप्तं कुरुते दर्द्दुरध्वनिम् । गोलकान् बहुशः कृत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-687-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्दुर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें