🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:00:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दात्र
dātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हँसिया (2.9.13) लवित्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दात्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ दात्री] दाँती । हँसिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दात्र n. a sort of sickle or crooked knife, RV.; Āpast.; MBh. &c.
(दात्र) allotted portion, share, possession, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दात्रं 1 An instrument of cutting, a sort of sickle or knife. --2 Ved. A share, possession. --3 A gift, donation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दात्र न० दो--खण्डने दाप् लवने वा करणे ष्टुन् । छेदन साधने लवित्रे (दा) अस्त्रभेदे अमरः । “क्षुरैः क्षुरप्रैर्भ- ल्लैश्च दात्रैरञ्जलिकैस्तथा” हरिव० २३७ अ० “दात्रेण धान्यं लुनाति” व्या० । दा--दाने कर्मणि त्र । २ दातव्ये । “दात्रं यत्रोपदस्यति” ऋ० ८ । ४३ । ३३ “दात्रं दातव्यम्” कर्त्तरि त्र । ३ दानकर्त्तरि “सोमस्य दात्रमसि” यजु० १० । ६ “दात्रं दानकर्त्तृ” वेददी० दा दाने भावे त्र । ४ दाने “तद्वां दात्रं महि कीर्त्तेन्यम्” ऋ० १ । ११६ । ६ “दात्रं दानम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3515,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दात्रं, क्ली, (द्यति दाति वानेनेति । दो अवखण्डने दा लवने वा + “दाम्नीशसेति ।” ३ । २ । १८२ । इति ष्ट्रन् । दादिभ्यश्छन्दसीति त्रन् वा ।) अस्त्रविशेषः । इति भरतः ॥ दा इति कास्त्या इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । लवित्रम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । १३ ॥ खड्गीकम् ३ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ५ । १५४ । ७ । “सशूर्पपिटकाः सर्व्वे सदात्राङ्कुशतोमराः ॥” भावे त्रन् । दानम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । ११६ । ६ । “तद् वां दात्रं महिकीर्त्तेन्यम्” । “तद्दात्रं दानम् महि महदतिगम्भीरम् ।” इति तदभाष्ये सायङः ॥ दानकर्त्तरि, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १० । ६ । “सोमस्य दात्रमसि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-699-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें