🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दिलीप
dilīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिलीप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इक्ष्वाकुवंशी एक ख्यातनाम राजा । विशेष—वाल्मोकि के अनुसार दिलीप राजा सगर के परपोते, भगीरथ के पिता और रघु के परदादा थे । लेकिन कालिदास के रघुवंश के अनुसार इन्हीं राजा दिलीप की स्त्री सुदक्षिणा के गर्भ से राजा रघु उत्पन्न हुए थे । रघुवंश में लिखा है कि राजा दिलीप एक बार स्वर्ग से मत्यं लोक में अपनी स्त्री से मिलने के लिये आते समय स्वर्गीय गौ सुरभि की पूजा करना भूल गए थे । इसलिये उसने उन्हें शाप दिया कि जबतक तुम मेरी नंदिनी की सेवा न करोगे तबतक तुम्हें पुत् र न होगा । जब दिलीप को कोई पुत्र नहीं हुआ तब वशिष्ठ के पास गए और पुत्र पाने की लालसा उनसे व्यक्त की । वशिष्ठ ने कामधेनु के शाप की बात बताई । उनके आदेश से सपत्नीक दिलीप आश्रम रहते हुए सुरभि की पुत्री नंदिनी की सेवा करने लगे । कुछ दिन बीतने पर उनकी परीक्षा लेने के लिये एक बार एक शेर ने नंदिनी को खाना चाहा । दिलीप ने उसकी रक्षा के लिये शेर पर प्रहार करना चाहा पर उनका हाथ अचल हो गया । निराश राजा दिलीप ने शेर से प्रर्थना की कि वह उनको खाकर अपनी क्षुधा मिटाए और नंदिनी को छोड़ दे । शेर के बहुत समझाने बुझाने पर भी वे न माने और अपने आपको उस शेर के आगे डाल दिया । इससे सुरभि उत्पन्न हो गई और सुदक्षिणा के गर्भ से रघु की उत्पत्ति हुई । लिंगपुराण में लिखा है कि ये बड़े बुद्धिमान थे और इन्होंने तानों लोकों और तीनों अग्नियों को जीत लिया था । एक बार एक मुहूर्त के लिये ये स्वर्ग से मर्त्य लोक में भी आए थे । आगे चलकर इन्होंने फिर इसी वंश में ऐलिविलि राजा के घर में जन्म लिया था । हरिवंश के अनुसार भी दिलिप राजा सगर के परपोते और भगीरथ के पुत्र थे । आगे चलकर इन्होंने एक बार फिर इसी वंश में जन्म लिया था ।
२. चंद्रवंशी राजा कुरु के वंशज एक राजा का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिली-प m. (fr. दिली = modern Delhi [cf. डिल्लि] + प protector?) N. of certain kings (esp. of an ancestor of Rāma, son of Aṃśumat and father of Bhagī-ratha), MBh.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (478,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिलीपः A king of the Solar race, son of अंशुमत् and father of भगीरथ, but according to Kālidāsa, of रघु. [He is described by Kālidāsa as a grand ideal of what a king should be. His wife was Sudakṣiṇā, a woman in every respect worthy of her husband; but they had no issue. For this he went to his family priest [] Vasiṣṭha who told him and his wife to serve the celestial cow Nandinī. They accordingly served her for 21 days and were on the 22nd day favoured by the cow. A glorious boy was then born who conquered the whole world and became the founder of the line of the Raghus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0565-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिलीप पु० सूर्य्यवंश्ये १ नृपभेदे । सूर्यवंशे दिलीपौ च द्वौ जातौ एकः अंपुमतः पुत्रः स्वट्वाङ्गापरनामा । अपरोदु- लिदुहस्य पुत्रः रामवृद्धप्रपितामहः यथोक्तं हरिवशे १५ अ० “सुतः पञ्चजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् । दिलीपस्तनयस्तस्य खट्वाङ्ग इति विश्रुतः । येन स्वर्गादि- हागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयोऽनुसन्धिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ! । दिलीपक तु दायादो महा- राजो भगीरथः” । “अनमित्रसुतो राजा विद्वान् दुलि- दुहोऽभवत् । दिलीपस्तनयस्तस्य रामस्य प्रपितामहः । दीर्घबाहुर्द्दिलीपस्य रघुर्नाम्नाऽभवत्सुतः । अयोध्यायां महाराजो रघुरासीन्महाबलः । अजस्तु रघुतोजज्ञे अजाद्दशरथोऽभवत् । रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः” हरिवं० १५ अ० रामस्य प्रपितामहः तस्य वृद्धप्रमितामहः इत्यर्थः । तत्र रथुपितरि “दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3585,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिलीपः, पुं, सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । सूर्य्यवंशे दिलीपनामानौ द्बौ नृपौ जातौ एकः अंशुमतः पुत्त्रः भगीरथपिता अपरः दशरथप्रपिता- महश्च । इति रामायणम् ॥ (यथा च हरि- वंशे । १५ । १२-१४, २३-२५ । “सुतः पञ्चजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्य्यवान् । दिलीपस्तनयस्तस्य खट्टाङ्ग इति विश्रुतः ॥ येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयोऽनुसन्धिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ ! ॥ दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः । यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठामवातारयत प्रभुः ॥” “अनमित्रस्य धर्म्मात्मा विद्बान् दुलिदुहोऽभवत् । दिलीपस्तनयस्तस्य रामस्य प्रपितामहः ॥ दीर्घबाहुर्द्दिलीपस्य रघुर्नाम्नाभवत् सुतः । अयोध्यायां महाराजो रघुश्चासीत् महाबलः ॥ अजस्तु रघुतो जज्ञे अजाद्दशरथोऽभवत् । रामो दशरथात् जज्ञे धर्म्मात्मां सुमहायशाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-711-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें