🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:39:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवयानी
devayānī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव—यानी (ई), f. N. of a daughter of Uśanas or Śukrācārya (wife of Yayāti and mother of Yadu and Turvasu), MBh.; Hariv.; Pur.
of a wife of Skanda, RTL. 214.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (494,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देवयानी1 N. of the daughter of Śukra, preceptor of the Asuras. [She fell in love with Kaca, her father's pupil, but he rejected her advances. On this she cursed the youth, who in return cursed her that she should become the wife of a Kṣatriya; (see कच). Once upon a time Devayānī and her companion Śarmiṣṭhā--the daughter of Vṛshaparvan, the king of the Daityas, went to bathe keeping their clothes on the shore. But the god Wind changed their clothes, and when they were dressed they began to quarrel about the change until Śarmiṣṭhā so far lost her temper that she slapped Devayānī's face, and threw her into a well. There she remained until she was seen and rescued by Yayāti, who, with the consent of her father, married her, and Śarmiṣṭhā became her servant as a recompense for her insulting conduct towards her. Devayānī lived happily with Yayāti for some years and bore him two sons, Yadu and Turvasu. Subsequently her husband became enamoured of Śarmiṣṭhā, and Devayānī, feeling herself aggrieved, abruptly left her husband and went home to her father, who at her request condemned Yayāti with the infirmity of old age; see Yayāti also]. [1] Correction submitted by on 20170209. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/336. note: This is spelling in text. Sense (daughter of Sukra) agrees with AP and MW..
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0580-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवयानी स्त्री शुक्राचार्यस्य कन्यायां सा हि कचशापात् क्षत्रियेन ययातिनोढा तत्कथा भा० आ० ७५ । ७७ अ० । “देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च” । देवयानीञ्च दयितां सुतां तस्य महात्मनः । देवयान्यामजायेतां यदु- स्तुर्वसुरेव च” ७५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3741,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवयानी, स्त्री, शुक्राचार्य्यकन्या । सा ययातिराज- पत्नी । इति श्रीभागवतम् ॥ (पुरा किल बृहस्पतिपुत्त्रः कचो देवकार्य्यार्थं सञ्जीवन- विद्यार्थी असुरगुरुमुपागमत् । देवयानीयं तं युवानं मनोहरञ्चावलोक्य तेन सङ्गता भवितुमि- येष । कचस्तु गुरुकन्यामेनां ज्ञात्वा पाणिमस्या ग्रहीतुं न स्वीचकार । अस्मादेवासौ देवयानी प्राप्तविद्यंतं “न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति” इति शशाप । कचस्तु निरपराधोऽपि शापाहतः क्रुद्धश्च “ऋषिपुत्त्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति” इत्येनां शप्तवान् । अयमेवास्या ब्राह्मणकन्याया अपि क्षत्त्रियपत्नीत्वे हेतुः । [] अथ कदाचित् क्रीडन्तीनां कन्यानां वस्त्र- वैपरीत्यं जातम् । देवयानी स्वीयवस्त्रग्रह- णेन वृषपर्ब्बणोऽसुरराजस्य सुतां शर्म्मिष्ठां चुक्रोश । शर्म्मिष्ठा तु तदसहमाना तां कूप- मध्ये प्राक्षिपत् । अथ गच्छति काले ययाति- र्मृगयां गतस्तृषार्तो जलमन्विष्यन् तत्रैव कूपसमीपमागत्य देवयानीं तन्मध्यस्थां दृष्ट्वा तस्या दक्षिणं पाणिं गृहीत्वा उत्थापयामास । अथ देवयानी कूपात् मुक्ता पितृसमीप- मागत्य सर्व्वं विज्ञापितवती । अथ शुक्रे क्रोधा- दसुरराज्यात् गन्तुमुद्यते वृषपर्व्वासुरराजः स्वीयकन्यां शर्म्मिष्ठां कन्यासहस्रपरिवृतां परि- चारकत्वेन प्रदाय स्वगुरुन्तं देवयानीञ्च प्रसा- दयामास । अथ कदाचित् देवयानी पित्र- नुज्ञया नाहुषं ययातिं पतित्वेन स्वीकृत्य तेन सह विजहार । अस्याः पुत्त्रौ द्बौ यदुस्तुर्व्वसुश्च । गच्छति काले देवयानी राज्ञा सह वनं गत्वा त्रीनपरान् कुमारान् क्रीडतस्तत्र दृष्ट्वा नृपौ- रसात् शर्म्मिष्ठागर्भे जातांश्च तान् विज्ञाय क्रोध- परवशा पितृसमीपं प्रस्थितवती । शुक्रस्तु दुहि- तरमवमानितां विदित्य राजानं जरया योजया- मास ॥ एतद्विशेषविवरणविस्तृतिस्तु महा- भारते । १ । ७६-८३ । अध्यायेषु ज्ञातव्या ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-744-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें