🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:20:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देशांतर
deśāṃtara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देशांतर संज्ञा पुं॰ [सं॰ देशान्तर]
१. अन्यदेश । विदेश । परदेश ।
२. भूगोल में ध्रुवों से होकर उत्तर दक्षिण गई हुई किसी सर्व- मान्य मध्य रेखा से पूर्व या पश्चिम की दूरी । लंबांश । विशेष—भारतवर्ष में पहले यह मध्य रेखा लँका या उज्जयिनी से सुमेरु तक मानी जाती थी । अब यह यूरप और अमेरिका के भिन्न भिन्न स्थानों से गई हुई मानी जाती है । इस मध्य रेखा से किसी स्थान की दूरी उस कोण के अंशों के हिसाब से बतलाई जाती है जो उस स्थान पर होकर गई हुई रेखा ध्रुव पर मध्य रेखा से मिलकर बनाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देशान्तर n. another country, abroad, Mn. v, 78
longitude, the difference from the prime meridian, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (496,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देशान्तर न० अन्योदेशः मयूर० स० । १ देशभेदे तच्च स्मृतौ परिभाषितं यथाह वृद्धमनुः “वाचो यत्र विभिद्यन्ते गिरिर्वा व्यवधायकः । म- हानद्यन्तरं यत्र तद्देशान्तरमुच्यते । देशनामनदी- भेदान्निकटोऽपि भवेद् यदि । तत्तु देशान्तरं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयम्भुवा । दशरात्रेण या वार्त्ता न श्रूयेता- थवा पुनः । वृहस्पतिः “देशान्तरं वदन्त्येके षष्टियो- जनमायतम् । चत्वारिंशद्वदन्त्येके त्रिंशदेके तथैव च” “इत्युक्तमुनिद्वयवचनोक्तवागादियोजनादिभेदसामञ्जस्या- र्थमेवं व्याख्यायते त्रितयवैशिष्ट्ये त्रिंशद् योज- नाभ्यन्तरे, द्वितीयवैशिष्ट्ये तदुपरि, एकवैशिष्ट्ये च- त्वारिंशद्योजनोपरि, वाणीगिरिमहानद्यन्तरितत्वभेदा- [] भावेऽपि षष्टियोजनोपरि, वैदेश्यमिति शुद्धिचिन्ता- मणिः” शु० त० रघु० । “देशान्तरगते प्रेते” शु० त० “क्लीवे देशान्तरगते पण्डिते भिक्षुकेऽपि वा । योगशास्त्राभि- युक्ते च न दोषः परिवेदने” उ० त० शातातपः भूगोलस्थमध्यरेखातः पूर्वापरस्थे उत्तरदक्षिणस्थे वा योजनविशेषान्तररूपे चरसंज्ञके २ पदार्थे तत्स्वरूपं सि० शि० उक्तं तच्च चरशब्दे ८९८ पृ० दर्शितम् । अधि- कमत्र सि० शि० उक्तं तत्रादर्शितं दर्श्यते “यल्लङ्काज्जायनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः” मू० “अ- त्रोपपत्तिर्गोले इदानीं देशान्तरमाह” प्रमिता० “यत्र रेखापुरे स्वाक्षतुल्यः पलस्तन्निजस्थानमध्यस्थितैर्योजनैः । खेटभुक्तिर्हता स्पष्टभूवेष्टनेनोद्धृता प्रागृणं स्वं तु पश्चाद् ग्रहे” मू० “अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन गोलेऽभिहिता च । इदानी देशान्तरघटिका आह” प्रमि० “प्राग्भूविभागे गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं विधोः स्यात् । आदौ हि पश्चाद्विवरे तयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः । तद्घ्नं स्फुटं षष्टिहृतं कुवृत्तं भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटीगुणा षष्टिहृता द्युभुक्तिः स्वर्णं ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् । अर्कोदयादूर्द्ध्वमधश्च ताभिः प्राच्यां प्रतीच्यां दिनपप्रवृत्तिः । ऊर्द्ध्वं तथाधश्चरनाडिकाभी रवावुदग्- दक्षिणगोलयाते” मू० । “यः किल मध्यरेखाया अपरिज्ञा- नात् ततः प्राक् पश्चाद्वा स्थितोऽस्मीति न वेत्ति तेनैवं ज्ञातव्यम् । विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञेयम् । अथ च गणितेन स्पर्शकालो ज्ञेयः । गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृष्टं तदा द्रष्टा रेखातः प्राग्भूविभागे । यतो द्रष्टा यथा यथा रेखातः प्राग्व्रजति तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवार्कोदयं प- श्यति । इतोऽन्यथा चेत् तदा पश्चाद् द्रष्टा । दृग्ग्र- हणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटिकास्ताभिर्गुणं षष्ट्या हृतं स्पष्टभूवेष्टनम् एवमनुपाताद्देशान्तरयोज- नानि । अथ वा किं योजनैः । यदि घटीषष्ट्या गति- र्लभ्यते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति । एवं यत् फलमुत्पद्यते तत् प्रागृणं पश्चाद्धनमिति युक्तमुक्तम् । तथा प्राच्यां ताभिर्घटीमिर्दिनवारप्रवृत्तिरर्कोदयादूर्द्ध्वं भवति । प्रतीच्यां तु तस्मादधः । यतो लङ्कोदये वा- रादिः । अतएव च रवावुत्तरगोलस्थे चरार्द्धघटिका- भिरूर्द्ध्वम् । यतस्तदोन्मण्डलं क्षितिजादूर्द्ध्वम् । दक्षिणे [] त्वधोऽतस्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सर्वं निरवद्यम्” प्रमि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3752-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देशान्तरं, क्ली, (अन्यो देशः । मयूरव्यंसकादि- वत् समासः ।) सुमेरुलङ्कयोर्मध्यरेखास्वरूप- देशस्वदेशयोरन्तरयोजनम् । इति सिद्धान्तरह- स्यम् ॥ ये उदयान्तरकर्म्मणा लङ्कायामौद- यिका ग्रहा जातास्ते देशान्तरकर्म्मणा स्वपुरो- दयिकाः स्युः । तच्च द्बिविधं एकं पूर्व्वापरं द्वितीयं याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तम् । यथा, -- “येऽनेन लङ्कोदयकालिकास्ते देशान्तरेण सुपुरोदये स्युः । देशान्तरं प्रागपरं तथान्यत् याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तम् ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ * ॥ देशान्तरपरिभाषायां वृद्धमनुः । “वाचो यत्र विभिद्यन्ते गिरिर्व्वा व्यवधायकः । महानद्यन्तरं यच्च तद्देशान्तरमुच्यते ॥ [] देशनामनदीभेदान्निकटोऽपि भवेद्यदि । तत्तु देशान्तरं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ दशरात्रेण या वार्त्ता यत्र न श्रूयतेऽथवा ॥ बृहस्पतिः । देशान्तरं वदन्त्येके षष्टियोजनमायतम् । चत्वारिंशद्वदन्त्येके त्रिंशदेके तथैव च ॥” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ “मुनिद्बयवचनोक्तवागादियोजनादिभेदसामञ्ज- स्यार्थम् एवं व्याख्यायते त्रितयवैशिष्ट्ये त्रिंशद्- योजनाभ्यन्तरे द्वितयवैशिष्ट्ये तदुपरि एक- वैशिष्ट्ये चत्वारिंशद्योजनोपरि वाणीगिरि- महानद्यन्तरितत्वभेदाभावेऽपिषष्टियोजनोपरि वैदेश्यम् ।” इति शुद्धिचिन्तामणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-748-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देशांतर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें