🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:26:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दैवत
daivata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग (1.1.9)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दैवत १ वि॰ [सं॰] देवता संबंधी ।
दैवत २ संज्ञा पुं॰
१. देवता संबंधी प्रतिमा आदि ।
२. देवता ।
३. निरुक्त का वह भाग जिससे वेदमंत्रों के देवताओं का परिचय होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दैवत mf(ई)n. (fr. देवता) relating to the gods or to a partic. deity, divine, Śr. & GṛS.
दैवत m. N. of a prince, VP.
दैवत n. (m. g. अर्धर्चादि) a god, a deity (often coll. ‘the deities’, esp. as celebrated in one hymn, cf. g. प्रज्ञादि), ŚrGṛS.; Up.; Mn.; MBh. &c.
दैवत n. image of a god, idol, Kauś.; Mn.; BhP.
दैवत mf(आ)n. ifc. having as one's deity, worshipping (cf. अब्- [add.], तद्-, भर्तृ-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दैवत a. (ती f.) [देवता-अण्] 1 Divine. --2 (At the end of an adj. comp.) Honouring or worshipping as one's deity, as in सूर्यदैवता जनाः. --तं 1 A god, deity, divinity; मृदं गा दैवतं विप्र घृतं मधु चतुष्पदं प्रदक्षिणानि कुर्वीत Ms. 4. 39, 153; U. 4. 4; Amaru. 3. --2 A number of gods, the whole class of gods; Ve. 2. --3 An idol. (The word is said to be m. also, but is [] rarely used in that gender. Mammaṭa notices it as a fault called अप्रयुक्तत्व; see अप्रयुक्त). --4 N. of the third Kāṇḍa of Yāska's Nirukta.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दैवत न० देवतैव स्वार्थे अण् । देवतायां “दैवतैरपकृष्यन्ते सुदूरमतिवेगिताः” सू० सि० “किमेकं दैवतं लोके” विष्णुसं० “व्राह्मणो दैवतं महत्” मनुः “व्राह्मणाः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम्” मनुः । अस्य अमरे पुं- नपुंसकतोक्तावपि कविभिः पुंस्त्वेनाप्रयुक्तत्वात् तत्- [] प्रयोगे अप्रयुक्ततारूपः काव्यदोष इति काव्यप्र० आह स्म यथा “यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा- मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथ वा” अत्र दैवतशब्दः “दैवतानि पुंसि वा” इत्याम्नातोऽपि न केनचित् प्रयु- ज्यते । “आर्षं छन्दो दैवतञ्च विनियोगस्तथैव च” इत्युद्देशे योगियाज्ञ० “यस्य यस्य तु मन्त्रस्य उद्दिष्टा देवता तु या । तदाकारं भवेत्तस्य दैवत देवतोच्यते” अथातो दैवतम् तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां दे- वतानां तद्दैवतमित्याचक्षते” निरु० देवतामधिकृत्योकृतः ग्रन्थः अण् । निरुक्तस्य ३ तृतीये काण्डे तस्य देवता- धिकारेण कृतत्वात् । “आद्यं नैघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा । तृतीयं दैवतञ्चेति समाम्नायस्त्रिधा मतः” यास्कोक्तः तच्च “अग्न्यादिदेवपत्न्यन्तं देवताकाण्डमुच्यते” इति तत्रोक्तम् । देवतानां समूहः अण् । ४ देवतासमूहे न० देवताया इदम् अण् । ५ देवतासम्बन्धिनि प्रतिमादौ “मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षि- णानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3758-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दैवतः, पुं, क्ली, (देवता एव । स्वार्थे अण् ।) देवता । इत्यमरः । १ । १ । ९ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ५० । २ । “आपृच्छेत्वां पुरिश्रेष्ठे ! काकुत्स्थपरिपालिते ! । दैवतानि च यानि त्वां पालयन्त्यावसन्ति च ॥” देवतानां समूहः । देवता + अण् ।) देवता- समूहे, क्ली । (देवताया इदम् । अण् ।) देव- सम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-751-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें