🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:40:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धकार
dhakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धकार संज्ञा पुं॰ [सं॰] ध अक्षर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध—कार m. the letter or sound ध्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धकारः तवर्गीयः पञ्चमः व्यञ्जनवर्णभेदः । तस्योच्चारणस्थानं दन्त- मूलं “दन्त्या लतुलसाः स्मृताः” इति तवर्गस्य दन्त्यत्वोक्तिः दन्तमूलपरत्वेन, अन्यथा भग्नदन्तस्य तवर्गोच्चारणानुप- पत्तेः । व्यञ्जनवर्णत्वादर्द्धमात्रत्वम् तस्य । तस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः स्पृष्टता जिह्वाग्रेण दन्तमूलस्य सम्यक्- स्पर्शेन तस्थोच्चारणात् तथात्वम् । वाह्यप्रयत्नाश्च संवार- नादवोषा महाप्राणश्च, सि० कौ० मूलं दृश्यम् । अस्य वाचकशब्दा वर्णाभिधानतन्त्रोक्ता यथा “धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः सात्वतो योगिनीप्रियः । मीनेशः शङ्खिनी तोयं नागेशो विश्वपावनी । धिषणा धारणा चिन्ता नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः । पीतवासास्त्रिवर्णा च धात्री धर्मः प्लवङ्गमः । सन्दर्शो मोहनो लज्जा वज्र- तुण्डः सुकन्धरा । वामपादाङ्गुलीमूलं ज्येष्ठा सुर पुरं भवः । स्पर्शात्मा दीर्घजङ्घा च धनेशो धनसञ्चयः” अस्य मातृकान्यासे वामपादाङ्गुलिमूले न्यास्यता । अस्याधिष्ठातृदेवताया ध्येयरूपम् । “षड्भुजां मेषवर्णाञ्च रक्त्राम्बरधरां पराम् । वरदां शोभनां रम्यां चतुर्वर्ग- प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा धकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” अस्य स्वरूपञ्च । “धकारं परमेशानि! कुण्डली मोक्षरूपिणी । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणमयं देवि! विसिनीसहितं सदा । त्रिविन्दुसहितं वर्णं धकारं यदि भावयेत् । पीत- विद्युल्लताकारं चतुर्वर्गप्रदायकम्” कामधेनु० । अस्य काव्यादौ प्रथमन्यासफलं वृ० र० टीकायामुक्तं यथा “दोधः सौख्यं मृदं नः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3835,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें