🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:41:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धनुस
dhanusa
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनुस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फलदार तीर फेकने का वह अस्त्र जो बाँस या लोहे के लचीली डंडे को झुका कर और उनके दोनों छोरों के वीच डोरी या ताँत बाँधकर बनाया जाता है । कमान । यौ॰—धनुर्धर । धनुर्विद्या । धनुर्वेद । विशेष॰—दे॰ धनुर्वेज ।
२. ज्योतिष में एक राणि । धनु राशि ।
३. एक लग्न ।
४. हठयोग का एक आसन ।
५. पियाल वृक्ष ।
६. चार हाथ की एक माप ।
७. गोल क्षेत्र के आधे से कम अंश का क्षेत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनुस न० धन--शब्दे उसि । १ चापे शरनिक्षेपयन्त्रभेदे अमरः । ज्याकर्षणोत्थशब्दयोगात्तस्य तथात्वम् । तल्लक्षणम् । “धनुस्तु द्विविधं प्रोक्तं शार्ङ्गं वांशं तथैव [] च । कोमलं वर्णदृढता तयोर्गुण उदाहृतः । सुख- सम्पत्तिकरणं सममुष्ट्यायतं घनुः । विपदो मुष्टि- वैषम्ये तदङ्गे भङ्गमावहेत्” युक्तिकल्पतरुः । धनुर्वेद- शब्दे तल्लक्षणादि दृश्यम् । २ पियालवृक्षे पु० मेषाव- धिके ३ नवमे राशौ “ना स्वर्णभाः शैलसमोदयोऽतिशब्दो- दिनं प्राक् दृढसूक्ष्मपीतः । रक्तोष्णपित्तो धनु- रल्पसूतिसङ्गो द्विमूर्त्तिर्द्विपदोग्निरुग्रः” नी० ता० । अयञ्च राशिः २१६०० कलात्मकस्य राशिचक्रस्य १४४०० कलोत्तरं १८०० कलात्मकः मूलपूर्वाषाढोत्तराषाढा प्रथमचरणात्मकः । “मूलं पूर्वाषाढा प्रथमश्चाप्यतारां- शको धन्वी” ज्यो० त० । अस्य स्वरूपं “चापी नरोऽश्व जघनः” वृहज्जा० । “अश्वतुल्यजघनः नरस्तेन चतुष्पा- दित्यर्थः । यथाह यवनेश्वरः । “धन्वी मनुष्यो हय- पश्चिमार्द्धस्तमाहुः” भट्टोत्पलः । ४ चतुर्हस्तमाने क्रोशशब्दे ३३४० पृ० दृश्यम् । ५ धनुर्द्धरे त्रि० शब्दार्थचि० गोलक्षेत्रस्य व्यासार्द्धात् न्यूने ६ अंशभेदे चापशब्दे क्षेत्र- शब्दे च दृश्यम् । “ज्यां प्रोज्झ्य शेषं तत्त्वाश्वि- हतं तद्विवरोद्धृतम् । सङ्ख्यातत्त्वाश्विसंवर्गे संयोज्य धनुरुच्यते” सू० सि० । “यस्य धनुः कर्त्तुमिष्टं तस्मिन्न शुद्धपूर्वं ज्यापिण्डं न्यूनीकृत्य शेषं पञ्चाकृतिगुणं तद्वि- वरोद्धृतं तयोः शुद्धाशुद्धपिण्डयोरन्तरेण भक्तं फलं शुद्धज्या यतमा ततमसङ्ख्यातत्त्वाश्विनोः संवर्गे घाते संयोज्य सिद्धं धनुः कथ्यते । अत्रोपपत्तिः । ज्या यतमा शुद्ध्यति ततमायाश्चापकलायास्ततमसङ्ख्यागुणिततत्त्वा- श्विनः ज्यान्तरेण तत्त्वाश्विकलास्तदा शेषज्यायाः केत्यनुपातागतफलयुता इति वैपरीत्येन सुगमतरा” रङ्ग० । बहु० अनङ् । धृतधन्वा इत्यादि धन्वना शब्देनैव तत्प्रयो- गोपपत्तौ धृतधनुरित्यादिप्रयोगनिरासार्थमनङ्विधानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3844-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें