🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धरुण
dharuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धरुण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्म ।
२. स्वर्ग ।
३. जल । पानी ।
४. संमति । राय ।
५. वस्तु को सुरक्षित रखने का स्थान ।
६. अन्गि ।
७. दूध पीनेवाला बछड़ा ।
८. आधार । सहारा ।
९. कड़ी मिट्टि ।
१०. हौज [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धरुण mf(ई)n. bearing, holding, supporter, RV.; VS.; AV.
धरुण m. N. of the supposed author of RV. v, 15
of Brahmā, L.
heaven, L.
धरुण m. (also n.) water, L.
धरुण m. opinion, L.
धरुण n. basis, foundation, firm ground (also pl.)
the firm soil of the earth
prop, stay, receptacle, RV.; AV.
2. धरुण m. (√ धे?) a sucking calf, VS. viii, 51 (cf. धारु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरुण a. [धृ-उनन्] Ved. Holding, bearing, carrying, supporting. --णः 1 An epithet of Brahman. --2 Heaven, paradise. --3 Water, (n. also). --4 Opinion. --5 A place where anything is preserved. --6 Fire. --7 A sucking calf. --णं 1 Basis, prop, support. --2 Firm soil. --3 A reservoir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरुण त्रि० धृ--उनन् । धारके “धरुणोऽस्य पानाय” ताण्ड्य बा० ९ । १ । ६ । “धरुणोऽसि सर्वधारकोऽसि अपानेन प्रा- णवायोः शरीरे धारणात् धारयिता अपानः” भा० । स्त्रियां गौरा० ङीष् वा । “धरुण्यसि शाले! वृहच्छन्दापूति- धारणः” अथ० ३ । १२ । ३ पक्षे टाप च । “धद्यसि धरुण्क [] स्तृता विश्वकर्मणी” यजु० १३ । १६२ उदके निघण्टुः ३ वह्नौ च “उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन्” यजु०८ । ५१ “धारयतीति धरुणोऽग्निः” वेददी० ४ धारायाञ्च “अपामतिष्ठद्धरुणह्वरम्” ऋ० १ । ५४ । १० धरुणशब्दो धारावचनः धरुणह्वरम् धारानिधकम्” भा० ५ एकविंशतौ ६ आदित्ये च तयोस्तथात्वं च शतब्रा० ८ । ४ । १ । १२ उक्तं यथा “धरुण एकविंशतिः” इति । य एवैकविंशस्तोमस्तं तदुपदधाति । तद्यत्तमाह धरुण इति प्रतिष्ठा वै धरुणः प्रतिष्ठैकविंशोऽथो असौ वा आदित्यो धरुण एकविंशस्तस्य द्वादश मासाः पञ्चऽर्तवस्त्रय इमे लोका असावेवादित्यो धरुण एकविंशस्तद्यत्तमाह धरुण इति यदाह्येवैषोऽस्तमेत्यथेदं सर्वं ध्रियते आदित्योहर्भूत्वा पश्चात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधात्यथ संवत्सररूपाण्युपदधाति” “धरुणमधिरुह” यजु० । १ । १८ ७ ब्रह्मणि ८ स्वर्गे पु० ९ नीरे १० सम्मते त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3850-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरुणः, पुं, (धरतीति । धृ + बाहुलकात् उनन् । “धृञ् धारणे । हेतुमति च इति णिच् । धारे- र्णिलुक् क्युन्प्रत्ययः । धारयति जगत् ।” इति देवराजयज्वा । १ । १२ । २४ ।) ब्रह्मा । स्वर्गः । नीरम् । (निघण्टुमते, क्ली । यथा, ऋग्वेदे । १० । ५ । ६ । “पथां विसर्गे धरुणेषु तस्थौ ॥”) सम्मतम् । इति मेदिनी । णे, ५५ ॥ (अग्निः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । ८ । ५१ । “उपसृजन्धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् ॥” धारके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १० । १११ । ४ । “दाधार यो धरुणं सत्यताता ॥” “सत्ये द्युलोके धरुणं धारकं बलं दाधार अधार- यत् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-783-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें