🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:32:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धुंधु
dhuṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धुंधु संज्ञा पुं॰ [सं॰ धुन्धु] एक राक्षम का नाम जो मधु राक्षस का पुत्र था । विशेष— हरिवंश में लिखा है कि धुंधु एक बार मरुभूमि में बालू कै नीचे छिपकर संसार को नष्ट करने की कामना से कठिन तपस्या कर रहा था । वह जब साँस लेता था तब उसके साथ धुँआ और अंगारो निकलेत थे, भूकंप होता था और बडे़ बडे़ पहाड तक हिलने लगते थे । जब महाराज बृहदश्व वानप्रस्थ ग्रहण करके और अपना राज्य अपने लड़के कुवलयाश्व को देकर वन की ओर जाने लगे तब महर्षि उतंक ने जाकर उनसे धुंध की शिकायत की और कहा कि यदि आप इस दुष्ट राक्षस को न मारेंगे तो बड़ा अनर्थ हो जायगा । बृहदश्व ने कहा कि मैं तो वानप्रस्थ ग्रहण कर चुका हूँ और अब अस्त्र नहीं उठा सकता । हाँ, मेरा लड़का कुवलयाश्व उसे अवश्य मार डालेगा । तदनुसार कुवलयाश्व अपने सौ लड़कों को लेकर उतंक के साथ घुंघु को मारने चला । उस समय विष्णु ने भी लोकहित के विचार से उसके शरीर में प्रवेश किया था । कुवयाश्व और उसके ल़डकों को देखकर धुंधु क्रोध में फुफकार छोड़ने लगा जिससे कुवलयाश्व के ९७ लड़के मारे गए । अंत में कुवलयाश्व ने उसे मार डाला । तभी से कुवलयाश्व का नाम धुंधुमार पड़ गया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धुन्धु m. N. of an Asura slain by Kuvalāśva (or Kuvalayāśva), the father of Sunda, MBh.; Hariv.; R.; Pur.
v.l. for चुञ्चु, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुन्धु पु० मधुराक्षसस्यापत्ये “उतङ्क उवाच । भवता रक्षणं कार्य्यं तत्तावत् कर्तुमर्हसि । निरुद्विग्नस्तपश्चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव! । ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरु- धन्वसु । समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति श्रुतः । देवतानामबध्यश्च महाकायो महाबलः । अन्तर्भूमि- गतस्तत्र बालुकान्तर्हितो महान् । राक्षसस्य मधोः पुत्रो धन्धुर्नाम महासुरः । शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् । संवत्सरस्य पर्य्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति । यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना । तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् । आदित्य- पथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् । सविस्फुलिङ्गं सा- कारं सधूममतिदारुणम् । तेन तात! न शक्नोमि [] तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे । तं मारय महाकामं लोकानां हितकाम्यया । लोकाः सुस्था भवन्त्वद्य तस्मिन् विनिहते त्वया । त्वं हि तस्य बधायैकः समर्थः पृथिवी- पते! । विष्णुना च वरो दत्तो मह्यं पूर्वयुगेऽनघ! । यस्तं महासुरं रौद्रं हनिष्यति महाबलम् । तस्य त्वं वरदानेन तेज आप्याययिष्यसि । न हि धुन्धुर्महा- तेजास्तेजसाऽल्पेन शक्यते । निर्दग्धुं पृथिवीपाल! दिव्यवर्षशतैरपि । वीर्य्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि सुरा- सदम् । स एवमुक्तो राजर्षिरुतङ्केन महात्मना । कुवलाश्वं सुतं प्रादात्तस्मिन् धन्धुविवर्हणे” हरिवं० ११ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3894-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें