🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:38:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नकार
nakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नकार संज्ञा पुं॰ [सं॰] न या नहीं का बोधक शब्द या वाक्य नहीं ।
२. इनकार । अस्वीकृति ।
३. 'न' अक्षर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. न—कार m. the sound or letter न् Gr.
(in prosody) a tribrach
2. न—कार m. the negation न, the word No, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नकारः व्यञ्जनवर्णभेदः तवर्गीयपञ्चमवर्णः अस्योच्चारण- स्थानं दन्तमूलं नासिका च । “दन्त्याऌतुलसाः स्मृताः” “अमोऽनुनासिका नह्रौ” इति च शिक्षोक्तेः । तस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वाग्रेण दन्तमूलस्य सम्यक्स्पर्शः । अत- एव व्यञ्जनानां स्पर्शवर्णत्वव्यवहारः । बाह्यप्रयत्नाश्च संवार नादघोषा अल्पप्राणश्च “खयां यमाः खयः + क पौ विसर्गः स्वर एव च । एते श्वासानुप्रदाना अघोषाश्च विवृण्वते । कण्ठम्, अन्ये तु घोषाः स्युः संवारा नादभागिनः । अयुग्मा वर्गयमगा यणश्चाल्पासवः स्मृताः” शिक्षा अस्य वाचकशब्दा वर्णामिधनातन्त्रे उक्ता यथा “नो गर्जिनी क्षमा सौरिर्वारुणी विश्वपावनी । मेषश्च सविता नेत्रं दन्तुरो नारदोऽञ्जनः । ऊर्द्ध्वगामी द्वि- रण्डश्च वामपादाङ्गुलेर्नखः । वैनतेयः स्तुतिर्वत्मभवाऽनर्वा निरागमः । वामनो ज्वालिनी दीर्घो निरीहः सुगति- र्वियत् । शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिनापुरमेचकौ । गिरिनायकनीलौ च शिवोऽनादिर्महामतिः” । अस्य ध्यानं यथा “ध्यानमस्य नकारस्य वक्ष्यते शृणु भाविनि! । दलिताञ्जनवर्णाभां ललज्जिह्वां सुलो- चनाम् । चतुर्भुजां कोटराक्षीं चारुचन्दनचर्चिताम् । कृष्णाम्बरपरीधानामीषद्धास्यमुखीं सदा । एवं ध्यात्वा नकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत्” तत्स्वरूपं यथा “नकारं शृणु चार्वङ्गि । कोटिविद्युल्लताकृतिम् । पञ्च- देवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणात्मकं वर्णं हृदि भावय पार्वति!” कामधेनुतन्त्रम् । मातृकावर्णन्यासे अस्य वामपादाङ्गुलिनखे न्यास्यता । काव्यादौ प्रथमप्रयोगे फलं यथा “दोधः सौख्यं मुदं नः” वृ० व० ढीकोक्तम् । धातुपाठे ये णादितया पठितास्ते प्रयोगकाले नादि- पूर्वका भवन्ति, सति निमित्ते पुनर्णत्वमापद्यन्ते । ये च नादितया पठितास्ते न णत्वमापद्यन्ते इति विवेकः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नकार" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें