🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:40:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंदी
naṃdī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंदी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नन्दिन्]
१. धव का पेड़ ।
२. गर्दभांड वृक्ष । पाखर का पेड़ ।
३. वट वृक्ष । बरगद का पेड़ ।
४. तुन का पेड़ ।
५. शिव के एक प्रकार के गण । विशेष— ये तीन प्रकार के होते हैं—कनकनंदी, गिरिनंदी, और शिवनंदी ।
६. शिव का द्बारपाल, बैल । विशेष—कहते हैं कि पूर्वजन्म में यह शालंकायण मुनि का पुत्र था ।
७. शिव के नाम पर दागकर उत्सर्ग किया हुआ कोई बैल ।
८. वह बैल जिसके शरीर पर गाँठें हों । विशेष—ऐसा बैल खेती के काम का नहीं होता । इसे फकीर लोग लेकर घुमाते और लोगों को उसके दर्शन कराके पैसे माँगते हैं ।
९. विष्णु ।
१०. जैनों के एक श्रुतिपारग ।
११. उड़द (ड़िं॰) ।
१२. बंगाल की कायस्थ, तेली, नाई आदि कई जातियों की उपाधि ।
नंदी २ वि॰ आनंदयुक्त । जो प्रसन्न हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दी (ई), f. Cedrela Toona, Suśr.
a kind of song or musical instrument, MānGṛ.
N. of the 6th day in a month's light half, ib.
of Durgā, DevīP.
of Indra's city, W.
नन्दी f. of नन्द, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दी, स्त्री, दुर्गा । यथा, देवीपुराणे । “सुराः स्युस्त्रिदशा देवा नन्दिनी दुन्दुभिर्मता । तेषाञ्च वादिनी नन्दी ईशात्वात् त्रिदशेश्वरी ॥”
नन्दी, [न्] पुं, (नन्द आनन्दोऽस्यास्तीति । इनिः ।) गर्द्दभाण्डवृक्षः । (यथा, -- “करीरं कुलकं नन्दी कुत्तेला शकुलादनी । कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम् ॥ तिक्तं पाके कटुग्राही वातलं कफपित्तजित् ॥” इति वाभटे । १ । ६ अध्याये ॥) वटवृक्षः । इतिं मेदिनी । ने, ८१ ॥ शिवगण- विशेषः । स च त्रिविधः । यथा, -- “आद्यः कनकनन्दी च गिरिकाख्यो द्बितीयकः । सोमनन्दी तृतीयस्तु विज्ञेया नन्दिनस्त्रयः ॥” इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ शिवद्वारपालः । स शिवांशः शालङ्कायनमुनि- पुत्त्रः । यथा, -- “अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ! । तप्यतस्तस्य तु मुनेरीश्वरेण समं सुतम् ॥ तं प्राप्स्यामि परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । सुन्दरन्त्वपरं रूपं घृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥ शालङ्कायनपुत्त्रत्वं योगमायामुपाश्रितः । [] प्राप्नोति तं न जानाति दक्षिणं पार्श्वमास्थितः ॥ मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् । रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥ स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः । अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥ उत्तिष्ठ मुनिशार्द्दूल ! सफलस्ते मनोरथः । त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्त्रस्ते शाधि मां प्रभो ! ॥ त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् । प्राप्स्यामीति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥ विचार्य्येति तदाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव हि ॥” इति षराहपुराणम् ॥ स एव कल्पान्तरे शिवांशजशिलादमुनेः पुत्त्रः । यथा, -- “जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः । प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् ॥ दत्त्वा चात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च । अभूदृषिः स धर्म्मात्मा शिलादो नाम धर्म्मवित् ॥ आराधयन् महादेवं पुत्त्रार्थं वृषभध्वजम् । तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् ॥ शर्व्वः सोमौघविधृतो वरदोऽस्मीत्यभाषत । स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् ॥ अयोनिजं मृत्युभीतं तया चैवोमया समम् । तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः ॥ पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो विभुः । ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्म्मवित्तमः ॥ चकर्ष लाङ्गलेनोर्व्वीं भित्त्वादृश्यत शोभनः । सम्बर्त्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव ॥ रूपलावण्यसम्पन्नस्तेजसा भासयन् दिशम् । कुमारतुल्योऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा ॥ शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः । तं दृष्ट्वा नन्दिनं जातं शिलादः परिषस्वजे ॥ मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः ॥” इति कूर्म्मे ४० अध्यायः ॥ (द्विसप्ततिसाध्यमौलिककायस्थानामन्यतमः । यथा, घटककारिकायाम् । “गुइः कीर्त्तिर्यशः कुण्डुर्नन्दी शीलो धनुर्गुणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-825-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नन्दी" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬