🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:41:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नवरत्न
navaratna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नवरत्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मोती, पन्ना, मानिक, गोमेद, हीरा, मूँगा, लहसुनिया, पद्मराग और नीलम ये नौ रात्न या जवाहिर । विशेष—पुराणानुसार ये नौ रत्न अलग अलग एक एक ग्रह के दोषों की शांति के लिये उपकारी हैं । जैसे, सूर्य के लिये लहसुनिया, चंद्रमा के लिये नीलम, मंगल के लिये मानिक, बुध के लिये पुखराज, बृहस्पति के लिये मोती, शुक्र के लिये हीरा, शनि के लिये नीलम, राहु के लिये गोमेद और केतु के लिये पन्ना ।
२. राजा विक्रमादित्य की एक कल्पित सभा के नौ पंडित जिनके नाम ये हैं—धन्वंतरि, क्षपणक, अमरसिंह, शंकु, बेतालभट्ट धटखर्पर, कालिदास, वराहमिहिर और वररुचि । विशेष—ये सब पंडित एक ही समय में नहीं हुए हैं बल्र्कि भिन्न भिन्न समयों में हुए हैं । लोगों ने इन सबको एकत्र करके कल्पना कर ली है कि ये सब राजा विक्रमादित्य की सभा के नौ रत्न थे ।
३. गले में पहनने का एक प्रकार का हार जिसमें नौ प्रकार के रत्न या जवाहारात होता हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नव—रत्न n. 9 precious gems (viz. pearl, ruby, topaz, diamond, emerald, lapis lazuli, coral, sapphire, and Go-medha they are supposed to be related to the 9 planets), L. (cf. MWB. 528)
nine gems (for ‘lapis lazuli’ read ‘cat's eye’ [= वैडूर्य], and for गो-मेध read गो-मेद, ‘zircon’ or ‘jacinth’; the 9 gems are sacred to the five planets with the Sun and Moon, Rāhu and Ketu).
the 9 jewels (i.e. the 9 men of letters at the court of Vikramāditya, viz. Dhanvantari, Kṣapaṇaka, Amara-siṃha, Śaṅku, Vetāla-bhaṭṭa, Ghaṭa-karpara, Kāli-dāsa, Vara-ruci, and Varāha-mihira), L.
N. of a collection of 9 stanzas and other works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवरत्न न० नवगुणितं रत्नम् । नवविधे माणिक्यादिरत्ने तानि च कर्मभेदे भिन्नानि यथा “मुक्तामाणिक्यवैदूर्य्यगोमेदान् वज्रविद्रुमौ । पद्मरागं मरकतं नीलञ्चेति यथाक्रमम्” इति तन्त्रसारः । नवग्र- हदोषशान्त्यै धार्य्याणि नव रत्नानि यथा “वैदुर्यं चारयेत् सूर्ये स्फटिकं मृगलाञ्छने । आवनेयेऽपि माणिक्यं पद्मरागं शशाङ्कजे । गुरौ मुक्तां भृगौ वज्रं शनौ नीलं विदुर्बुधाः । राहौ गोमेदकं धार्यं केतौ मरकतन्तधा ।” दीपिका । २ विक्रमादित्यराजसभाक्य्हनवसंख्यकपण्डिते च यथा “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु वेतालभट्टघट- कर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः स- भायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” ज्योतिर्विदा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3992,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नवरत्नं, क्ली, (नवानां रत्नानां समाहारः ।) नवप्रकारमणयः । तद्यथा, -- “मुक्तामाणिक्यवैदूर्य्यगोमेदान् वज्रविद्रुमौ । पद्मरागं मरकतं नीलञ्चेति यथाक्रमात् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ (यथा च, -- “वज्रञ्च मौक्तिकञ्चैव माणिक्यं नीलमेव च । तथा मरकतं ज्ञेयं महारत्नानि पञ्चधा ॥ गोमेदः पद्मरागञ्च वैदूर्य्यञ्च प्रवालकम् । चत्वारि उपरत्नानि नवरत्नमिदं स्मृतम् ॥” “रत्नं गारुत्मतं पुष्पं रागो माणिक्यमेव च । इन्द्रनीलश्च गोमेदस्तथा वैदूर्य्यमित्यपि ॥ मौक्तिकं विद्रुमश्चेति रत्नान्युक्तानि वै नव ॥ रत्नं हीरा । गारुत्मतं पान्ना । माणिक्यं पद्म- रागः । इन्द्रनीलः नीला ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) नवग्रहदोषशान्त्यै धार्य्याणि नव रत्नानि यथा, -- “वैदूर्य्यं धारयेत् सूर्य्ये नीलञ्च मृगलाञ्छने । आवनेयेऽपि माणिक्यं पद्मरागं शशाङ्कजे ॥ गुरौ मुक्तां भृगौ वज्रं शनौ नीलं विदुर्बुधाः । राहौ गोमेदकं धार्य्यं केतौ मरकतन्तथा ॥” इति दीपिका ॥ विक्रमादित्यराजसभास्थनवसंख्यकपण्डिताः । यथा, -- “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु- वेतालभट्टधटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥” इति नवरत्नम् ॥ नव श्लोकाः । यथा, -- “मित्रमर्थी तथा नीतिर्धर्म्मकार्पण्यमूर्खकाः । [] स्त्रीणां विद्वान् तथोत्खातान् नवरत्नमिदं क्रमात् ॥ मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयबलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्य्येण द्विजमादरेण युवतीं प्रेम्णा समै- र्बान्धवान् । अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथाभिर्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्य्याद्- वशम् ॥ १ ॥ अर्थी लाघवमुच्छ्रितो निपतनं कामातुरो लाञ्छनं लुब्धोऽकीर्त्तिमसङ्गरः परिभवं दुष्टोऽन्य दोषे रतिम् । निःस्वो वञ्चनमुन्मना विकलतां शोकाकुलः संशयं दुर्वागप्रियतां दुरोदरवशः प्राप्नोति कष्टं मुहुः ॥ २ ॥ नीतिर्भूमिभुजां नतिर्गुणवतां ह्नीरङ्गनानां धृति- र्दम्पत्योः शिशवो गृहस्य कविता बुद्धेः प्रसादो गिराम् । लावण्यं वपुषः स्मृतिः सुमनसां शान्तिर्द्विजस्य क्षमा शक्तस्य द्रविणं गृहाश्रमवतां स्वास्थ्यं सतां मण्डनम् ॥ ३ ॥ धर्म्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवमतिगतिर्भावनीया सदैव ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरचरनयनैर्मण्डलं वीक्ष- णीयम् । प्रच्छाद्यौ रागरोषौ मृदुपरुषगुणौ योजनीयौ च काले आत्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरसि पुनः सोऽपि नापेक्षणीयः ॥ ४ ॥ कार्पण्येन यशः क्रुधा गुणचयो दम्भेन सत्यं क्षुधा मर्य्यादा व्यसनैर्धनानि विपदा स्थैर्य्यं प्रमादै- र्द्विजः । पैशुन्येन कुलं मदेन विनयो दुश्चेष्टया पौरुषं दारिद्र्येण जनादरो ममतया चात्मप्रकाशो हतः ॥ ५ ॥ मूर्खो शान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरलसो मत्सरो धर्म्मशीलो दुःस्थो मानी गृहस्थः प्रभुरतिकृपणः शास्त्र- विद्धर्म्महीनः । आज्ञाहीनो नरेन्द्रः शुचिरपि सततं यः परा- न्नोपभोगी वृद्धो रोगी दरिद्रः स च युवतिपतिर्धिग्विडम्ब- प्रकारम् ॥ ६ ॥ स्त्रीणां यौवनमर्थिनामनुगमो राज्ञां प्रतापः सतां सत्यं स्वल्पधनस्य सञ्चितिरसद्वृत्तस्य वाग्- डम्बरः । साचारस्य मनोदमः परिणतेर्विद्या कुलस्यैकता सेवाया धनमुन्नतेर्गुणचयः शान्तेर्विवेको बलम् ॥ ७ ॥ [] विद्बान् संसदि पाक्षिकः परवशो मानी दरिद्रो गृही वित्ताढ्यः कृपणः सुखी परवशो वृद्धो न तीर्थाश्रितः । राजा दुःसचिवः प्रियः कुलभवो मूर्खः पुमां- स्त्रीजितः वेदान्ती हतसत्क्रियः किमपरं हास्यास्पदं भूतले ॥ ८ ॥ उत्खातान् प्रतिरोपयन् कुसुमितांश्चिन्वन् शिशून् वर्द्धयन् प्रोत्तुङ्गान् नमयन् नतान् समुदयन् विश्लेषयन् संहतान् । तीव्रान् कण्टकिनो बहिर्नियमयन् ग्लानान् मुद्दुः सेचयन् मालाकार इव प्रयोगनिप
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें