🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:03:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नहुष
nahuṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नहुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अयोध्या के एक प्राचीन इक्ष्वाकुवंशी राजा का नाम जो अंबरीष का पुत्र और ययाति का पिता था । महाभारत में इसे चंद्रवंशी आयु राजा का पुत्र माना जाता है । विशेष—पुराणानुसार यह बडा़ प्रतापी राजा था । जब इंद्र ने वृत्रासुर को मारा था उस समय इंद्र को ब्रह्महत्या लगी थी । उसके भय से इंद्र १००० वर्ष तक कमलनाल में छिपकर रहा था । उस समय इंद्रासन शून्य देख गुरु बृहस्पति ने इसको योग्य जान कुछ दिनों के लिये इंद्र पद दिया था । उस अवसर पर इंद्राणी पर मोहित होकर इसने उसे अपने पास बुलाना चाहा । तब बृहस्पति की सम्मति से इंद्राणी ने कहला दिया कि 'पालकी पर बैठकर सप्तर्षियों के कंधे पर हमारे यहाँ आओ तब हम तुम्हारे साथ चलें' । यह सुन राजा न े तदनुसार ही किया और घबराहट में आकर सप्तर्षियों से कहा—सर्प सर्प (जल्दी चलो), इसपर अगस्त्य मुनि ने शाप दे दिया कि 'जा, सर्प हो जा' । तब वह वहाँ से पतित होकर बहुत दिनों तक सर्प योनि में रहा । महाभारत में लिखा है कि पाँडव लोग जब द्वैतवन में रहत थे तब एक बार भीम शिकार खेलने गए थे । उस समय उन्हें एक बहुत बडे़ साँप ने पक़ड लिया । जब उनके लौटने में देर हुई तब युधिष्ठिर उन्हें ढूँढ़ने निकले । एक स्थान पर उन्होंने देखा कि एक बडा़ साँप भीम को पकडे़ हुए हैं । उनके पूछने पर साँप ने कहा कि मैं महाप्रतापी राजा नहुष हूँ; ब्रह्मर्षि, देवता, राक्षस और पन्नग आदि मुझे कर देते थे । ब्रह्मर्षि लोग मेरी पालकी उठाकर चला करते थे । एक बार अगस्त्य मुनि मेरी पालकी उठाए हुए थे, उस समय मेरा पैर उन्हें लग गया जिससे उन्होंने मुझे शाप दिया कि जाओ, तुम साँप हो जाओ । मेरे बहुत प्रार्थना करने पर उन्होंने कहा कि इस योनि से राजा युधिष्ठिर तुम्हें मुक्त करेंगे । इसके बाद उसने युधिष्टिर से अनेक प्रश्न भी किए थे जिनका उन्होंने यथेष्ट उत्तर दिया था । इसके उपरांत साँप ने भीम को छोड़ दिया और दिव्य शरीर धारण करके स्वर्ग को प्रस्थान किया ।
२. एक नाग का नाम ।
३. एक ऋषि का ना जो मनु के पुत्र और ऋग्वेद के कुछ मंत्रों के द्रष्टा माने जाते हैं ।
४. पुराणोँ- नुसार कुशिकदंशी एक ब्राह्मण राजा का नाम ।
५. एक राजर्षि का नाम जिसका उल्लेख ऋग्वेद में है ।
६. हरिवंश के अनुसार एक मरुत् का नाम ।
७. विष्णु का एक नाम ।
८. मनुष्य । आदमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नहुष m. = नहुस्, RV. i, 31, 11; v, 12, 6
(prob.) N. of a man, viii, 46, 27
of a son of Manu and author of RV. ix, 101; Anukr.
of an ancient king (son of Āyu or Āyus [cf. RV. i, 31, 11] and father of Yayāti; he took possession of Indra's throne but was afterwards deposed and changed into a serpent, Mn. vii, 41; MBh.; R. &c. (cf. RTL. 240); according to R. i, 72, 30 and ii, 119, 30 he is a son of Ambarīṣa and father of Nabhāga)
of a serpent-demon, MBh.; Hariv.
of a Marut, Hariv.
of Viṣṇu-Kṛṣṇa, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नहुषः N. of a king of the lunar race, son of Āyus and grandson of Purūravas and father of Yayāti. [] [He was a very wise and powerful king, and when Indra lay concealed under waters to expiate the sin of having killed the demon Vṛtra, a Brāhmaṇa, he was asked to occupy his seat. While there he thought of winning the love of Indrani and caused the seven sages to convey him in a palanquin to her house. On his way he asked each of them to be quick using the words ‘sarpa’, ‘sarpa’ (move on, move on), when one of the sages (Agastya ?) cursed him to be a ‘sarpa’ (serpent). He fell down from the sky, and remained in that wretched state till he waś relieved from it by Yudhiṣṭhira].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0612-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नहुष पु० नह--उष । १ मरुद्गणभेदे “नहुषञ्चाहुतिञ्चैव [] चारित्रं ब्रह्मपन्नगम्” हरिवं० २०४ अ० । २ चन्द्रवंश्ये नृपभेदे “आयोः पुत्रस्तथा पञ्च सर्वे वीरा महारथाः । स्वर्मानुतनयायाञ्च प्रभायां जज्ञिरे नृप! । नहुषः प्रथमं जज्ञे वृद्धशर्मा ततःपरम्” २८ अ० । स चागस्त्य- शापाट् सर्पतामाप्तः युधिष्ठिरेण तस्माद्मोचितः तत्- कथा भा० व० १८१ अ० “अहं हि दिवि दिव्येन विमा- नेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्तः सन् कञ्चिन्ना- न्यमचिन्तयम् । ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः । करान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः । चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते! । तस्य तेजोहराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम । ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिविकां मम । स मामपनयो राजन्! भ्रंशयामास वै श्रियः । तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया सनिः । अगस्त्येन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा । ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात् प्रच्युतश्चुतलक्षणः । प्रपतन् युबुधे त्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् । अयाच- न्तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति । प्रमादात् संप्र- मूढस्य भगवन्! क्षन्तुमर्हसि । ततः स मामुवाचेदं प्रप- तन्तं कृपान्वितः । युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वं मोचयिष्यति । अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नरा- धिप! । फले क्षीणे महाराज! फलं पुण्यमवाप्स्यसि” “नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ! । प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप! । क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । त्रैलोक्यैश्वर्य्यमत्युग्रं प्राप्तो- ऽहं विक्रमेण च । तदैश्वर्य्यं समासाद्य दर्पो मामगम- त्तदा । सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम । ऐर्श्वर्य्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान् । इमामग- स्त्येन दशमानीतः पृथिवीपते! । न तु मामजहात् प्रज्ञा याबदद्येति पाण्डव! । तस्येवानुग्रहाद्राजन्नग- स्त्यस्य महात्मनः” १८० अ० । नह्यति सर्वाणि भूतानि मायया कर्तरि उष । ३ परमेश्वरे “शिखण्डी नहुषो वृषः” विष्णुस० । नह्यते मायया कर्मणि उष । ४ मनुष्ये बा० उषि नहुष् इति मनुष्ये निघण्टुः । “आदीं विश्वा नहुष्याणि जाता” ऋ० ९ । ८८ । २ “नहुष्या मनुष्यसम्ब- न्धीनि” भा० । “नहुषः खररोमा च शेषवासुकितक्षका” इति विक्रमादित्यकोषोक्ते ५ नागराजभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4008-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नहुषः, पुं, (नह्यते इति । नह + “पॄनहिकलिभ्य उषच् ।” उणां । ४ । ७५ । इति कर्त्तरि कर्म्मणि वा उषच् ।) नागभेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । ९ । “आप्तः करोटकश्चैव शङ्खो बालिशिखस्तथा । निष्ठानको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा ॥”) चन्द्रवंशीयराजभेदः । इति मेदिनी । षे, ३८ ॥ स च पुरूरवसो ज्येष्ठपुत्त्रस्यायुषः सुतः । इति पुराणम् ॥ (अयं हि अगस्त्यशापात् अजा- गरत्वमाप्तो वनमध्ये बहुकालं स्थितवान् ततः कदाचित् भीमं प्रगृह्य युधिष्ठिरात् मुक्तिमाप । एतद्विषरणं यथा, महाभारते । ३ । १८१ । ३३ -- ४५ । “अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्तः सन् किञ्चिन्नान्यदचिन्तयम् ॥ ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्व्वयक्षराक्षसपन्नगाः । करान्मम प्रयच्छन्ति सर्व्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीश्वर ! । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टैर्बलं मम ॥ ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिविकां मम । स मामपनयो राजन् ! भ्रंशयामास वै श्रियः ॥ तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनिः । अगस्त्येन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा ॥ ततस्तस्माद्विमानाग्रात् प्रच्युतश्च्युतभूषणः । प्रपतन् बुबुधेत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ॥ अयाचन्तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति । प्रमादात् संप्रमूढस्य भगवन् ! क्षन्तुमर्हसि ॥ ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः । युधिष्ठिरो धर्म्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ॥ अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप ! । फले क्षीणे महाराज ! फलं पुण्यमवाप्स्यसि ॥ ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तषसो बलम् । ब्रह्म च ब्राह्मणत्वञ्च येन त्वाहमचूचुदम् ॥ सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्म्मनित्यता । साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप ! ॥ अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबलः । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज ! गमिष्यामि दिवं पुनः ॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्त्वाजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः । दिव्य वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव हि ॥” * ॥ (नह्यति सर्व्वाणि भूतानि माययेति । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ४७ । “इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-846-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें