🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:45:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाचिकेत
nāciketa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाचिकेत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि ।
२. नचिकेता नामक ऋषि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाचिकेत mf(ई)n. relating to Naciketa or Na-ciketas, KaṭhUp.; TĀr.
नाचिकेत m. (with अग्नि) a partic. fire, ib.
(sc. अग्नि) any fire, L. (w.r. नाचिकेतु or नाच्छिकेत)
N. of an ancient sage (son of Uddālaki), MBh. (cf. त्रि-णाचिकेत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाचिकेत पु० नचिकेतशब्दार्थे १ अनले २ ऋषिभेदे ३ तदुपा- ख्याने च । त्रिकाण्डे नाचिकेतुरिति पाठः लिपिक- रप्रमादकृतः नाचिकेत इत्येव पाठः श्रुत्यादिसंवादी । नाचिकेतोपाख्यानञ्च भा० अनु० ७१ अ० आदौ दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4018,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाचिकेतः, पुं, नचिकताः । अग्निः । यथा, -- “स त्वमग्निꣳ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तꣳ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेनं निहितं गुहायाम् ॥ [] लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्व्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्त- मथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः । तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्म्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मयज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाꣳ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाꣳश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥” इति कठोपनिषदि प्रथमा वल्ली । १३-१८ ॥ (ऋषिविशेषः । अस्य विवरणं यथा, महा- भारते । १३ । ७१ । २ -- २१ । “अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऋषेरुद्दालकेर्व्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः ॥ ऋषिरुद्दालकिर्धीमानुपगम्य ततः सुतम् । त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत ॥ समाप्ते नियमे तस्मिन् महर्षिः पुत्त्रमब्रवीत् । उपस्पर्शनशक्तस्य स्वाध्यायाभिरतस्य च ॥ इध्मा दर्भाः सुमनसः कलसश्चातिभोजनम् । विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज ॥ गत्वानवाप्य तत् सर्व्वं नदीवेगसमाप्लुतम् । न पश्यामि तदित्येव पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः ॥ क्षुत्पिपासाश्रमाविष्ट ऋषिरुद्दालकिस्तदा । यमं पश्येति तं पुत्त्रमशपत् स महातपाः ॥ तथा स पित्राभिहितो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः । प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोऽपतद्भुवि ॥ नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्च्छितः । किं मया कृतमित्युक्त्वा निपतात महीतले ॥ तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्त्रमनुशोचतः । व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्व्वरी ॥ पित्रेनाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्बह । प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या शस्यमिवाप्लुतम् ॥ स पर्य्यपृच्छत्तं पुत्त्रं क्षीणं पर्य्यागतं पुनः । दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम् ॥ अपि पुत्त्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्म्मणा । दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो नहि ते मानुषं वपुः ॥ प्रत्यक्षदर्शी सर्व्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना । स तां वार्त्तां पितुर्म्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत् ॥ कुर्व्वन् भवच्छासनमाशु यातो ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम् । वैवस्वतीं प्राप्य सभामपश्यं सहस्रशो योजनहेमभासम् ॥ दृष्ट्वै व मामभिमुखमापतन्तं देहीति स ह्यासनमादिदेश । [] वैवस्वतोऽर्ध्यादिभिरर्हणैश्च भवत्कृते पूजयामास मां सः ॥ ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं वृतः सदस्यैरभिपूज्यमानः । प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्म्मराज ! लोकानर्हेयानहं तान् विधत्स्व ॥ यमोऽब्रवीन्मां न मतोऽसि सौम्य यमं पश्येत्याह स त्वान्तपस्वी । पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा न तच्छक्यमनृतं विप्रकर्त्तुम् ॥ दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात शोचत्यसौ तव देहस्य कर्त्ता । ददानि किञ्चापि मनःप्रणीतं प्रिथातिथेस्तव कामान् वृणीष्व ॥ तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं प्राप्तोऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्त्यम् । इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धान् लोकान् द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः ॥ यानं समारोप्य तु मां स देवो वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमत्तत् । सन्दर्शयामास तदात्मलोकान् सर्व्वांस्तथा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-851-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬