🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:01:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाभाग
nābhāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाभाग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वाल्मीकि के अनुसार इक्ष्वाकुवंशीय एक राजा जो ययाति के पुत्र थे । विशेष—नाभाग के पुत्र अज और अज के पुत्र दशरथ हुए । रामायण की वंशावली के अनुसार राजा अंबरीष नाभाग के प्रपितामह थे, पर भागवत में अंबरीष को नाभाग का पुत्र लिखा है ।
२. मार्कंडेय पुराण के अनुसार कारुष वंश के एक राजा जो दिष्ट के पुत्र थे । विशेष—इनकी कथा उक्त पुराण में इस प्रकार है—जब ये युवावस्था को प्राप्त हुए तब एक वैश्य की कन्या को देखकर मोहित हो गए और उस कन्या के पिता द्धारा अपने पिता से विवाह की आज्ञा माँगी । ऋषियों की सम्मति से पित ा ने आज्ञा दी कि पहले एक क्षत्रिय कन्या से विवाह करके तब वैश्य कन्या से विवाह करो तो कोई दोष नहीं । नाभाग ने पिता की बात न मानी । पिता पुत्र में युद्ध छिड़ गया । पिरव्राट् मुनि ने यह युद्ध शांत किया । नाभाग वैश्य कन्या का पाणिग्रहण करके वैश्यत्व को प्राप्त हुए । प्रमति मुनि ने नल को व्यवस्था दी थी के यदि कोई क्षत्रिय उनकी कन्या को बलपुर्वक विवाह लेगा तो उनका वैश्यत्व छुट जायगा । अंत में नाभागा भी इसी रीति से फिर क्षत्रिय हो गए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाभाग m. (cf. नभ-ग, नभाग) N. of a son of Manu Vaivasvata, MBh.; Hariv.; Pur.
patron. of Ambarīṣa, MBh.
N. of a son of Manu and father of Ambarīṣa, Hariv.
of a s˚ of Nabhaga and f˚ of A˚, Pur.
of a s˚ of Śruta and f˚ of A˚, Hariv.
of a s˚ of Nediṣṭha or Ariṣṭa or Diṣṭa and f˚ of Bhalandana, Pur.
of a s˚ of Yayāti (grandson of Ambarīṣa) and f˚ of Aja, R.
of a grandson of Ambarīṣa and f˚ of Aja, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाभाग पु० वैवस्वतमनोः १ पुत्रभेदे “ऐक्ष्वाकुश्चैव नामागः” हरिवं० १० अ० । वैवस्वतमनोःपुत्रोक्तौ । भगीरथसुत- श्रुतनृपात्मजे २ नृपभेदे “भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्य- भिविश्रुतः । नामागस्तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परमघा- र्सिकः । अम्बरीषस्तु नामागिः सिन्धुद्वीपपिताऽभवत्” हरिवं० १५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4037,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें