🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:47:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकुंभ
nikuṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकुंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निकुभ्म]
१. कुभकर्ण का एक पुत्र जिसे हनुमान ने मारा था । यह रावण का मंत्री था ।
२. प्रह्लाद के एक पुत्र का नाम ।
३. शतपुर का एक असुर राजा जो कृष्ण के हाथों मारा गया । इसने कृष्ण के भिन्न ब्रह्मदत्त की कन्याओं का हरण किया था ।
४. हर्यश्व राजा का पुत्र (हरिवंश) ।
५. एक विश्वदेव ।
६. कौरव सेनापतियों में से एक राजा ।
७. कुमार का एक गण ।
८. महादेव का एक गण ।
९. दंती बृक्ष ।
१०. जमालगोटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-कुम्भ m. Croton Polyandrum (also f(ई). , L.)
N. of a Dānava (son of Prahlāda and brother of Kumbha, father of Sunda and UPasunda), MBh.
of a Rākṣasa, R.
of a son of Kumbha-karṇa, L.
of an attendant of either Śiva (Hariv.) or Skanda (MBh.)
of one of the Viśve Devās, Hariv. (विस्कुम्भु C.)
of a hero on the side of the Kurus, MBh.
of a king of A-yodhyā (son of Hary-aśva and father of Saṃhatāśva or Varhaṇāśva), Hariv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकुंभः 1 N. of an attendant of Śiva; R. 2. 35. --2 N. of the father of Sunda and Upasunda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकुम्भ पु० नि + कुभि--अच् । १ दन्तीवृक्षे २ कुम्भकर्णराक्षस- पुत्रभेदे च मेदि० । “स कुम्भञ्च निकुम्भञ्च कुम्भकर्णा- त्मजाबुभौ” रामा० लङ्का० ७५ । ४६ श्लो० । ३ दानवभेदे “निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा” भा० आ० ७५ अ० । प्रह्णादस्य ४ पुत्रभेदे “प्रह्णादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत! । विरोचनश्च कुम्भश्च निकु- न्भश्चेति भारत!” भा० आ० ६० अ० । ५ हर्य्यश्वनृप- पुत्रे “हर्य्यश्वथ्य निकुम्भोऽभूत् क्षात्रधर्मरतः मदा” हरिवं० १२ अ० । ६ विश्वदेवभेदे “विश्वदेवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः” इत्युपक्रमे “विश्वावसु- सुपर्वाणौ निकुम्भश्च महायशाः” हरिवं० २०४ अ० । तत्र निकुम्भ इत्यत्र विष्कुम्भ इति पाठान्तरम् । ७ कुरुसे- नाधिपान्तर्गते नृपभेदे “दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी पराक्रमी” भा० द्रो० १५६ अ० । ८ कुमारामुचरभेदे “शङ्कु- कर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च” भा० श० ७६ अ० तत्- सेनाध्यक्षोक्तौ । ९ राक्षसेशे शिवानुचरभेदे “पार्श्वे तिष्ठन्तमाहूय निकुम्भमिदमब्रवीत् । राक्षसेश! पुरीं नत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु” हरिवं० २९ अ० “अयेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्” रघुः १० दन्तीवृक्षे स्त्री गौरा० ङीष् वा राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4057,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकुम्भः, पुं, कुम्भकर्णपुत्त्रः । (यथा, रामायणे । ६ । ७५ । ४६ । [] “स कुम्भञ्च निकुम्भञ्च कुम्भकर्णात्मजावुभौ । प्रेषयामास संक्रुव्वो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥”) दन्तिकावृक्षः । इति मेदिनी । भे, १७ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “चित्रादन्ती निफुम्भः स्यादुपचित्रा मुकूलकः । दाक्षायणी विशल्या च तथोडुम्बरपर्ण्यपि ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) (प्रह्लादस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । १९ । “प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! । विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत ! ॥” दनोः पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, तत्रैव । १ । ६५ । २५ । “निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । शरभः शलभश्चैव सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्व्वंशे दानवाः परिकीर्त्तिताः ॥” स्वनामख्यातः क्षत्त्रियविशेषः । इति सह्याद्रि- खण्डे । ३४ । ४४ ॥ महादेवस्य पार्श्वानुचर- विशेषः । यथा, हरिवंशे । २९ । ४५ । “पार्श्वे तिष्ठन्तमाहूय निकुम्भमिदमब्रवीत् । गणेश्वरपुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु ॥” तथा च रघुः । २ । ३५ । “अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥” स्कन्दस्य सैनिकविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ५३ । “शृणु नामानि चाप्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः । विविधायुधसम्पन्नाश्चित्राभरणवर्म्मिणः । शङ्कुकर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च ॥” हर्य्यश्वपुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । १२ । २ । “धौन्धुमारिर्दृढाश्वस्तु हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्य्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत् क्षत्त्रधर्म्मरतः सदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें