🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:25:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्हार
nirhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्हार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाहर निकालना ।
२. काढ़ना । खींच निकालना ।
३. निर्मूलन । उपारना (जड़ आदि) ।
४. मलमूत्र का त्याग ।
५. व्यक्तिगत निधि ।
६. घटाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚हार m. = ˚हरण, BhP.
setting aside or accumulation of a private store, a hoard, Mn. ix, 199
evacuation or voiding of excrement (opp. to आ-हार), MBh. xiii, 1796
deduction, Śulbas.
completion, L.
diffusive fragrance, W. (cf. ˚हारिन्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (558,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्हारः 1 Taking away, removing, removal. --2 Drawing out, extracting. --3 Rooting up, destruction. --4 Carrying out a dead body to be burnt. --5 Accumulation of a private store of wealth, private hoard; Ms. 9. 199. --6 Evacuation of the natural excrements of the body (opp. आहार). --7 Putting forth or out. --8 Setting aside, excluding, leaving.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0636-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्हार पु० निर् + हृ--घञ् । १ निखातशल्यादेः उद्धरणे [] २ मलमूत्रादित्यागे “आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदा तु कार्य्याः” आ० त० । ३ प्रेतदेहस्य दाहार्थं बहिर्नयने, ४ यथेष्टविनियोगे च । “न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बात् बहुमध्यगात् । स्वकादपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुरनाज्ञया” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4106-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्हारः, पुं, (निर् + हृ + घञ् ।) शल्यादेरुत्- पाटनम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । अभ्यव- कर्षणम् २ । इत्यमरः । ३ । २ । १७ ॥ मल- मूत्रादित्यागः । यथा, आह्निकतत्त्वे । “आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्म्मविदा तु कार्य्या ॥” दाहः । इति स्मृतिः ॥ (दाहार्थं नयनम् । इति स्वामी ॥ यथा, भागवते । ७ । २ । ३५ । “एवं विलपतीनां वै परिगृह्य गृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्त संन्यवर्त्तत ॥”) [] यथेष्टविनियोगः । यथा, -- “न निर्हारं स्त्रियः कुर्य्युः कुटुम्बा बहुमध्यगात् । स्वकादपि च वृत्ताद्धि स्वस्य भर्त्तुरनाज्ञया ॥” इति मनुः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-898-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें