🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:05:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवर्तन
nivartana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवर्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल में भूमि की एक नाप जो २१० हाथ लबाई और २१० हाथ चौडा़ई की होती थी ।
२. निवारण ।
३. हटना । लोटना । वापस होना ।
४. पीछे हटाना या लौटाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚वर्तन mfn. causing to turn back, RV.
नि-˚वर्तन n. turning back, returning, turning the back i.e. retreating, fleeing, AV.; MBh. &c. (मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्, making retreat equivalent to death i.e. desisting from fighting only in death, MBh. vi, vii; w.r. कृत्वा मृत्यु-निव्˚)
ceasing, not happening or occurring, being prevented, MBh.; Hariv. &c.
desisting or abstaining from (abl.), MBh.; BhP.
desisting from work, inactivity (opp. to प्र-वर्तन), Kām.
causing to return, bringing back (esp. the shooting off and bringing back of weapons), MBh.; Kāv.
turning back (the hair), KātyŚr.
a means of returning, RV.; AV.
averting or keeping back from (abl.), Vedāntas.
reforming, repenting, W.
a measure of land (20 rods or 200 cubits or 40,000 Hastas square), Hcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (560,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवर्तन a. 1 Causing to return. --2 Turning back, ceasing. --नं 1 Returning, turning or coming back, return; इह हि पततां नास्त्यालंबो न चापि निवर्तनं Śānti. 3. 2. --2 Not happening, ceasing. --3 Desisting or abstaining from (with abl.). --4 Desisting from work, inactivity (opp. प्रवर्तन); Kām. 1. 28. --5 Bringing back; Amaru. 84. --6 Repenting, a desire to improve. --7 A measure of land (20 rods). --8 Keeping back from (with abl.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवर्त्तन न० नि + वृत--णिच्--भावे ल्युट् । १ निवारणे “सेतुश्च द्विविधो ज्ञेयः खेयी बन्ध्यस्तथैव च । तोयप्रव- र्त्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात् तन्निवर्तनात्” मिताक्षरा । “तथा कराणां दशकेन वंशः । निवर्त्तनं विंशतिसंख्यैः क्षेत्रं चतुर्भिश्च भुजैनिबद्धम्” लीलावतीपरिभाषिते (१ विचा) क्षेत्रभेदे “विष्णवे विषयं ग्रामं ग्रामार्द्धमपि शक्तितः” इत्युपक्रमे “निवर्त्तनसभं वा यो विष्णवे विनिवेदयेत् । सर्वगीर्वाणनिलवे स क्रीडति युगावधि । निवर्त्तनशतेनापि यः प्रोणयति केशवम् । शतयोजन- [] विस्तीर्णे स राजा भूतले भवेत्” हेमा० दा० वराहपु० । अन्यथाऽपि निवर्त्तनमानम् यथाह वृहस्पतिः “दश- हस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डो निवर्त्तनम्” । मत्स्यपु० “दण्डेन सप्तहस्तेन त्रिंशद्दण्डो निवर्त्तनम्” । देशभेदात् शक्त्य- पेक्षया वा दाने फलतारतम्यद्योतनाय मानभेदोक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4107-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निवर्तन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬