🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:39:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवात
nivāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रहने का स्थान । घर ।
२. वह वर्म जो शस्त्र के द्वारा छेदा न जा सके ।
३. वह स्थान जहाँ हवा न हो (को॰) ।
४. सुरक्षित स्थान (को॰) ।
५. दीपक को हवा से बचाने के लिये बनाया गया एक उपकरण । उ॰—जालीदार चांदी कै बड़े बड़े निवात, जिनके भीतर अभ्रक लगे हुए थे, अपने पंचदीप की जैसे अपने भीतर ही भीतर जला रहे थे, ठीक उसी तरह अग्निमित्र जल रहा था ।—इरावती, पृ॰ १०५ । यौ॰—निवातकवच = (१) एक प्राचीन जाति (जो दैत्य माने गए हैं) । (२) हिरणयकशिपु का एक पौत्र ।
निवात २ वि॰
१. जहाँ वायु न हो ।
२. अक्षत । बिना चोट का ।
३. सुरक्षित ।
४. (कवच आदि) खूब अच्छे ढंग से पहने हुए ।
५. घनी या गझिन बुनावट का [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि-वात mf(आ)n. (√ 2. वा) sheltered from the wind, calm, MBh.; Kāv. &c.
नि-वात n. a place sheltered from the w˚, absence of w˚, calm, stillness, ŚBr.; ŚrGṛS.; MBh. &c. (often ifc. after the word expressing the sheltering object, Pāṇ. vi, 2, 8).
2. नि-वात mfn. (√ वन्; cf. 3. अवात) unhurt, uninjured, safe, secure (n. security), VS.; AV.; ŚBr. &c.
dense, compact, L.
नि-वात m. asylum, refuge, L.
an impenetrable coat of mail, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (559,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवात a. [निवृत्तोनिरुद्धो वा वातोऽस्मात्] 1 Sheltered from the wind, not [] windy, calm; R. 3. 17; 19. 42. --2 Unhurt, uninjured, unobstructed. --3 Safe, secure. --4 Well-armed, accoutred in strong mail. --तः 1 A refuge, dwelling, an asylum. --2 An impenetrable coat of mail. --तं 1 A place sheltered from the wind; निवातनिष्कंपमिव प्रदीपं Ku. 3. 48; Ki. 14. 37; R. 13. 52, 3. 17; Bg. 6. 19. --2 Absence of wind, calm, stillness; R. 12. 36. --3 A secure spot. --4 A strong armour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0637-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवात पु० निवृत्तो निरुद्धो वा वातोऽस्मात् प्रा० ब० । १ दृढ- कवचे शस्त्राद्यभेद्यकवचे, २ आश्रये च अमरः । निवा- (र्वा)त निष्कम्पमिव प्रदीपम्” कुमा० । “निर्वा(वा)त- निष्कम्पतया विभाति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4107,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवातः, त्रि, (नितरां वाति गच्छत्यत्र । नि + वा + अधिकरणे क्तः ।) आश्रयः । निवासः । (निवृत्तो वातो यस्मिन् ।) अवातः । वातशून्यः । (यथा, रघुवंशे । ३ । १७ । “निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनात् गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि ॥”) शस्त्राभेद्यं वर्म्म । शस्त्रेण न भिद्यते यत् वर्म्म कवचम् । इत्यमरभरतौ । ३ । ३ । ८४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें