🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:14:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निविष्ट
niviṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निविष्ट वि॰ [सं॰] जिसका चित्त एकाग्र हो ।
२. एकाग्र ।
३. लपेटा हुआ ।
४. घुसा या घुसाया हुआ ।
५. बाँधा हुआ ।
६. स्थित । ठहरा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚विष्ट (नि-), mfn. settled down, come to rest, VS.; AV.
drawn up, encamped (army), MBh.; Kāv.
placed, located, appointed (guardians), R.
entered, penetrated into (also with अन्तर्), lying or resting or sticking or staying in (loc. or comp.), RV. &c. &c.
seated or sitting upon or in (loc. or comp.), Kāv.; Rājat.; Pañc. (Ragh. xii, 68 v.l. निर्व्˚)
situated (town), Hariv.; R.
married (अ-निव्˚), MBh. i, 7241 (cf. निर्-विष्ट under निर्-विश्)
turned to, intent upon (loc. or comp.), Mn.; MBh. &c.
begun, AitBr.
founded (as a town, tank &c.), Mn.; Hariv.
occupied, settled, cultivated (country), Mn.; R.; Ragh.
endowed with (instr.), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (559,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निविष्ट p. p. 1 Seated, sitting upon. --2 Encamped; R. 12. 68. --3 Fixed or intent upon. --4 Concentrated, subdued, controlled; Ku. 5. 31. --5 Initiated. --6 Arranged. --7 Entered, gone into.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0637-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निविष्ट त्रि० नि + बिश--क्त । १ चित्ताभिनिवेशयुक्ते २ एकाग्रे च “भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसाम्” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4108,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निविष्टं, त्रि, (नि + विश + क्तः ।) निवेशयुक्तम् । (यथा, कुमारसम्भवे । ५ । ३१ । “भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां वपुर्व्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः ॥”) आविष्टम् । प्रविष्टम् । यथा, -- “उडुगणपरिवारो नायकोऽप्योषधीना- ममृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः । भवति विकलमूर्त्तिर्मण्डलं प्राप्य भानोः परसदननिविष्टः को लघुत्वं न याति ॥” इत्युद्भटः ॥ (आबद्धम् । यथा, देवीभागवते । १ । १५ । ४५ । “बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः । संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धगामिनी ॥” स्थितम् । यथा, रामायणे । १ । ५ । ५ । “कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निविष्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬