🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:51:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नृपगृह
nṛpagṛha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृपगृह संज्ञा पुं॰ [सं॰] राजप्रासाद । राजमहल । उ॰—मंदिर मनि समूह जनु तारा । नृपगृह कलस सो इंदु उदारा ।— मानस, १ । १९५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ-प—गृह n. ‘k˚'s house’, a palace, Var.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृपगृह न० ६ त० । राजमन्दिरे तल्लक्षणादि वृ० सं० ५३ अ० “उत्तममष्टाभ्यधिकं हस्तशतं नृपगृहं पृथुत्वेन । अष्टा- ष्टोनान्येवं पञ्च सपादानि दैर्घ्येण” औशनसनीतिपरि- शिष्टे १ अ० तद्विवृतिर्यथा “राजगृहं सभामध्यं गवाश्वगजशालिकम् । प्रशस्त वापीकूपादिजलयन्त्रैः सुशोभितम् । सर्वतः स्यात् सम- भुजं दक्षिणोच्चमुदङ्नतम् । शालां विना नैकभुजम् तथा विषमबाहुकम् । प्रायःशाला नैकभुजा चतुशालं विना शुभा । शस्त्रास्त्रधारिभिर्युक्तप्राकारं सुष्ठुयन्त्रकम् । सन्निकृष्टचतुर्द्वारं चतुर्दिक्षु सुशोभनम् । दिवारात्रौ सशस्त्रास्त्रैः प्रतिकक्षासु गोपितम् । चतुर्भिः पञ्चभिः षड्मिर्यामिकैः परिवर्त्तकैः । नानागृहोपकार्य्याट्ट- संयुतं कल्पयेत् सदा । वस्त्रादिमार्जनार्थं च स्नानार्थं यजनार्थकम् । भोजनार्थं च पाकार्थं पूर्बस्यां कल्पयेत् गृहम् । निद्रार्थञ्च विहारार्थं पानार्थं रोदनार्थकम् । धान्यार्थं द्वारपालार्थं दासीदासार्थमेव च । उत्- सर्गार्थं ग्रहान् कुर्य्यात् दक्षिणस्यामनुक्रमात् । गो खगोष्ट्रगजाद्यर्थं ग्रहान् प्रत्यक् प्रकल्पयेत् । रथवा- ज्यर्थशस्त्रार्थव्यायामयामिकार्थकम् । वस्त्रार्थकं तद्भ- रार्थं विद्याभ्यासार्थमेव च । उदक् ग्रहान् प्रकुर्वीत सुगुप्तान् सुमनोहरान् । यथामुखानि वा कुर्य्याद्गृहा- ण्येतानि वै नृपः । धर्माधिकरणं शिल्पशालां कुर्य्यादुदग् ग्रहान् । पञ्चमांशाधिकोच्छ्रायां भित्तिं विस्तरतो गृहे । [] कोष्ठविरतारषष्ठांशस्थूला सा च प्रकीर्त्तिता । एकभूमे रिदं मानमूर्द्धमूर्द्ध्वं समन्ततः । स्तम्भैश्च भित्तिभिर्वापि पृथक् कोष्ठानि संन्यमेत् । त्रिकोष्ठं पञ्चकोष्ठं वा सप्त- कोष्ठं गृहं स्मृतम् । द्वारार्थमष्टधा भक्तं द्वारस्यांशौ तु मध्यमौ । द्वौ द्वौ क्षेयौ चतुर्दिक्षु धनपुत्रपदौ नृ- णाम् । तत्रैव कल्पयेत् द्वारं नान्यत्र तु कदाचन । वातायनं पृथक् कोष्ठे कुर्य्याद्यादृक् सुखावहम् । अन्य गेहद्वारविद्धं गृहद्वारं न कारयेत् । वृक्षकोणस्तम्भमार्ग पीठकूपैश्च वेधितम् । प्रासादमण्डपद्वारे मार्भवेधो न विद्यते । गृहपीठं चतुर्थांशमुच्छ्रायस्य प्रकल्पयेत् । प्रसादानां मण्डपानां चार्द्धांशं चापरे जगुः । पर वातायनैर्विद्धं नापि वातायनं स्मृतम् । हीना निम्ना छदिर्न स्यात्तादृक् कोष्ठस्य विस्तरः । स्वोच्छायस्यार्द्धमूलैक प्राकारः सममूलकः । तृतीयांशकमूलो वा ह्रस्वस्यार्द्ध प्रविस्तरः । उच्छ्रितस्तु तथा कार्य्यो दस्युभिर्न विल- ङ्ग्यते । यामिकैरक्षितो नित्यं नालिकास्त्रैश्च संयुतः । बहुसुदृढगुल्मश्च सुगवाक्षप्रणालिकः । स्वहीनमहा- प्राकारो ह्यसमीपमहोधरः । परिखा तत्र कार्य्या च खातात् द्विगुणयिस्तरा । नातिसमीपप्राकारा ह्यगाध- सलिला शुभा । युद्धसाधनसम्भारैः सुयुद्धकुशलैर्विना । न श्रेयसे दुर्गवामे राज्ञः स्याद् बन्धनाय वै” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4140-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें