🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:00:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

न्युब्ज
nyubja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोग से झुका (कुबड़ा) (2.6.61)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
न्युब्ज १ वि॰ [सं॰]
१. अधोमुख । औंधा ।
२. कुबडा़ ।
३. रोग से जिसकी कमर टेढी़ हो गई हो ।
न्युब्ज २ संज्ञा पुं॰
१. कुश ।
२. माला ।
३. एक यज्ञपात्र ।
४. कर्मरंग फल । कमरख ।
५. न्यग्रोध धृक्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्युब्ज mfn. turned or bent downwards, lying with the face downwards, looking downwards, KātyŚr.; MBh.; Hariv.; Suśr.
hump-backed, crooked-backed (as the result of disease, cf. Pāṇ. vii, 3, 61), L.
convex, W.
न्युब्ज m. N. of the Nyag-rodha tree in Kuru-kṣetra, AitBr.
न्युब्ज n. the fruit of the Averrhoa Carambola, L.
न्युब्ज m. or n. = श्राद्धादि-पात्र-भेद, दर्भमयश्रुच्, or कुश-श्रुच्, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (573,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्युब्ज a. 1 Turned or bent downwards, lying on the face; ऊर्ध्वार्पितन्युब्जकटाहकल्पे (व्योम्नि) N. 22. 32. --2 Bent, crooked. --3 Convex. --4 Hump-backed. --ब्जः 1 The Nyagrodha tree. --2 A kind of ladle made of Kuśa grass. --ब्जं A vessel used in Śrāddhas. --Comp. --खड्गः a crooked sword, sabre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0653-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न्युब्ज न० नि + उब्ज--अच् । १ कर्मरङ्गफले २ दर्भमयस्नुचि पु० ३ अथोमुखे त्रि० मेदि० । “प्रथमपात्रे संस्नबान् समव- नीय पात्रं न्युब्जं कुर्य्यात् पितृभ्यः स्थानमसीति” गोभि० न्युब्जमधोमुखम् “पितृभ्यः स्थानामीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः” याज्ञ० । “पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तर- तोन्यमेत्” मत्स्यपु० । “न्युब्जानि च विमानानि” हरिवं० ४३ अ० । ४ कुशे स्रुग्मात्रे च पु० हेमच० वक्रीकृतपृष्ठा- धोमुखे मानुषे ५ कुब्जे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न्युब्जं, क्ली, (न्युब्जति अधोमुखीभवतीति । नि + उब्ज + अच् ।) कर्म्मरङ्गफलम् । इति मेदिनी । जे, १२ ॥ श्राद्धादिपात्रभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ तथा च गोभिलः । प्रथमे पात्रे संस्रवान् सम- वनीय पात्रं न्युब्जं कुर्य्यात् पितृभ्यः स्थान- मसीति । प्रथमे पात्रे पितृपात्रे । संस्रवान् पितामहादिपञ्चार्घपात्रस्थशेषजलानि । समव- नीय क्रमेण स्थापयित्वा तत्पात्रस्य प्रपितामह- पात्रेणाच्छादनमाह शौनकः । प्रपितामह- पात्रेण पिधाय प्रतिष्ठापयतीति । याज्ञवल्क्ये- [] नापि तत्पात्रस्याधःस्थत्वाभिधानात् पात्रा- न्तरेण पिधानमाक्षिप्तम् । तथा च याज्ञ- वल्क्यः । “दत्त्वार्घ्यं संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः । पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ॥” विधानतः यथापूर्व्वं स्थापितं क्रमेण । तेन प्रपितामहपात्रेणाधःकृतं पितृपात्रं ऊर्द्ध्वमुख- मवस्थितं न्युब्जं करोति । तन्न्यासश्च । पितृ- पात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत् । इति मत्स्यपुराणवचने न्यसेदित्यत्राख्यातोपस्थापित- कर्त्तुर्व्वामपार्श्वे कर्त्तव्यः । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
न्युब्जः, पुं, (नि + उब्ज + अच् ।) दर्भमयस्रुक् । इति मेदिनी । जे, ११ ॥ (यथा, -- “शयनासनयानानामुत्तानानान्तु दर्शनम् । न्युब्जानामितरेषाञ्च पात्रादीनामशोभनम् ॥” इति वाभटे शारीरस्थाने । ६ । २३ ॥) कुशः । स्रुक् । इति हेमचन्द्रः ॥
न्युब्जः, त्रि, (न्युब्जति अधोमुखीभवतीति । नि + उब्ज + अच् ।) कुब्जः । अधोमुखः । इति मेदिनी । जे, १२ ॥ (यथा, हरिवंशे । ६१ । ६ । “स तत्रैकेन पादेन शकटं पर्य्यवर्त्तयत् । न्युब्जं पयोधराकाङ्क्षी चकार च रुरोद च ॥”) रुजा भुग्नः । इत्यमरः । २ । ६ । ६१ ॥ [] रोगेण वक्रीकृतपृष्ठाधोमुखपुरुषादिः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-937-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें