🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:25:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंपा
paṃpā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंपा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पम्पा] दक्षिण देश की एक नदी और उसी से लगा हुआ एक ताल और नगर जिनका उल्लेख रायायण और महाभारत में है । विशेष—रामायण में लिखा है कि पंपा नदी से लगा हुआ ऋष्यमूक पर्वत है । ये दोनों कहाँ हैं इसका ठीक ठीक निश्चय नहीं हुआ है । विल्सन साहब ने लिखा है कि पंपा नदी ऋष्यमूक पर्वत से निकलकर तुंगभद्रा नदी में मिल गई है । रामायण से इतना पता तो और लगता है कि मलय और ऋष्यमूक दोनों पर्वत पास ही पास थे । हनुमान ने ऋष्यमूक
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पम्पा f. (√ 1. पा? Uṇ. iii, 28., Sch.) N. of a river in the south of India, MBh.; R. &c.
of a lake, Ragh., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंपा 1 N. of a lake in the Daṇḍakā forest; इदं च पंपाभिधानं सरः U. 1; R. 13. 30; Bk. 6. 73. --2 N. of a river in the south of India.
पंपा N. of a celebrated lake, which is considered to be the same as the river Pennair, near which stands the Ṛṣyamūka mountain. The river is known to rise from tanks; the northern part especially from a stone tank in the centre of Chanderdoorg. This was probably the original Pampā, and Chanderdoorg the Ṛṣyamūka mountain. Subsequently the name was transferred from the tank to the river which rose from it.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पम्पा स्त्री १ दक्षिणस्थनदीभेदे भा० अनु० १ । ६ । ऋष्यमूकशैल- समीपस्थे २ सरोभेदे च “एषा पम्पा शिवजला बहुतोया तडागिनी” भा० व० २७६ अ० । ततः वरणादि० चातु- रर्थिकस्य लुक् । पम्पानामटूरभवं नगरं पम्पा इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4231,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पम्पा, स्त्री, (पाति रक्षति महर्ष्यादीन् स्वीय- पवित्रसलिलदानादिभिरितिशेषः । पा पालने + “खष्प-शिल्प-शष्प-वाष्प-रूप-पम्पा-तल्पाः ।” उणां । ३ । २८ । इति निपातनात् ह्रस्वत्वे मुडा- गमत्वे च साधुः ।) ओड्रदेशस्थनदीविशेषः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, रघुः । १३ । ३० । “दूरावतीर्णा पिबतीव खेदा- दमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥” इयं हि ऋष्यमूकपर्व्वतसन्निकटस्था । इति रामायणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें