🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पटीर
paṭīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पटीर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का चंदन । उ॰—लावति बीर पटीर घसि ज्यों ज्यों सीरे नीर । त्यौं त्यौं ज्वाल जगै दई या मृदु बाल सरीर ।—स॰ सप्तक पृ॰ २३० ।
२. कत्था ।
३. कत्थे या खैर का वृक्ष ।
४. मूली ।
५. वटवृक्ष । उ॰— जटिल पटीर कृपाल बट रक्तफला न्यग्रोघ । यह बंसीबट देखु बलि सब सुख निरुपध बोध ।—नंददास (शब्द॰) ।
६. कंदुक । गेंद (को॰) ।
७. कामदेव (को॰) ।
८. केश (को॰) ।
९. मेघ । बादल (को॰) ।
१०. वातरोग (को॰) ।
११. प्रतिश्याय । ठंढक । जुकाम (को॰) ।
१३. क्यारी (को॰) ।
१४. ऊँचाई । उच्चता (को॰) ।
१५. उदर (को॰) ।
पटीर २ वि॰
१. सुंदर । सौंदर्ययुक्त ।
२. ऊँचा । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटीर m. (√ पट्?) the sandal tree, Bhpr.
a ball for playing with or a thorn (कन्दुक, or कण्टक), L.
the god of love, L.
पटीर n. (only L.) Catechu
the belly
a sieve
a radish
a field
a cloud
bamboo manna
height
catarrh
= हरणीय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटीर a. 1 Beautiful, lovely. --2 High, tall. --रः [पट्-ईरन्] 1 A ball for playing with. --2 Sandal-wood --3 Cupid, the god of love. --रं 1 Catechu. --2 A sieve. --3 The belly. --4 A field. --5 A cloud. --6 Height. --7 A radish. --8 Rheumatism. --9 Catarrh. --Comp. --जन्मन् m. sandal-tree; वहति विषधरान् पटीरजन्मा Bv. 1. 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटीर न० पट--ईरन् । १ चालन्याम् २ मूलके ३ केदारे मेदि० ५ वंशसारे ६ खदिरे ७ उदरे ८ कन्दर्पे ९ अन्दने च “परि- पीतपटीररसैरलसः” सा० द० टी० १० उच्चे ११ रमणीये च्य त्रि० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4200,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटीरं, क्ली, (पटतीति । पट गतौ । “शॄ पॄकटि- पटिशौटिभ्य ईरन् ।” उणां । ४ । ३० । इति ईरन् ।) तितौः । तुङ्गम् । मूलकम् । केदारः । वारिदः । वेणुसारः । वातिकः । चन्दनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ खदिरम् । उदरम् । कन्दर्पः । हरणीयम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें