🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:03:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पट्टिस
paṭṭisa
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पट्टिस संज्ञा पुं॰ [सं॰] पट्टिश । पट्टा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट्टि(ट्टी)शः(सः) A kind of spear with a sharp edge (Mar. पट्टा); कणपप्रासपट्टिश &c. Dk.; (पाट्टिशो लौहदंडो यस्तीक्ष्णधारः क्षुरोपमः Vaijayantī).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्टिश(स) पु० अस्त्रभेदे अमरः । तल्लक्षणं हेमा०परि- उशनमोक्तं यथा [] उक्तं नालसूर्यकं पट्टिसविधिर्वक्ष्यते । वत्स! निबोध त्रिहस्तः सार्द्धत्रिहस्तश्चतुर्हस्तश्चेति श्रेष्ठमध्यमाधमानां दण्डस्त्रिविधः । कर्तृयोग्यमुखो ग्राह्यानाहो भ- वेत् । दण्डश्चाष्टाविंशतिपलो निकृष्टो मध्यमश्चतुस्त्रिंश- त्पलः श्रेष्ठश्चत्वारिंशत्पलः । यथा कुन्तप्रमाणेनोपयोग स्तथास्यापि द्रष्टव्यः । तथा सूर्यचन्द्रसदृशाकारं षो- डशाङ्गुलविस्तारं तीक्ष्णधारान्वितं द्वात्रिंशत्पलं पत्रं भवति । तस्यारा वडङ्गुलाः । कोशः सप्ताङ्गुलः तस्य पञ्चपलं तस्यानुयोगतः संप्रश्लिष्यकीलाभ्यामेव कोशो भवेत् तदारया दृढसमन्वितया । अग्रकल्पः सुदृढः सतैदृ- श्यमत्स्यादारामूलमानाद्द्व्यगुलोन्नतः दण्डः कार्यः । एकाङ्गुलास्या स्यादारा षडङ्गुलानाहा दण्डमूले चार्पिता सफलास्यासमुच्छ्रयात् । फलविस्तारोमध्ये भयेत् । समश्च भवेत् पाशधारणस्त्रिपलगौरवो द्व्यङ्गुलश्च कोशो मूल- पार्श्वो दृढारास्यात् । धाराया वितानार्थं मुनेरपि ब- लार्थं च मूलं रक्षेच्च सुदृढार्थमाराबलेन युक्तं कोश मध्ये सुविद्धजारायां यथा दृष्टं कुण्डलाग्रं यथायोगं ग्र नागपाशधारकं मुनिदेशादुपरि वन्धाधानमुखसमन्वितं भवेत् । आरागतं सम्यक्पञ्चाङ्गुलायतं सुमृष्टं दृडापाङ्गं च स्यात् । तथैव चाष्टपलसमन्वितं छेदाङ्गकल्पकरणमूल कल्पं विद्यात् भवति चात्र श्लोकाः । प्राधान्यं पट्टिसानां स्याच्छेद्ययोगविधानतः । मध्यमं चैव लक्ष्येषु नीचं चैवाधमेषु च । मिश्रयोगेन मिश्रं म्याद्दण्डश्चोक्तायतः- स्मृतः । विज्ञायैव यथेष्टानि शस्त्राणीह प्रयोजयेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4202-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्टिसः पुं, (पट् गौतौ + बाहुलकात् टिश(स) च् ।) अस्त्रविशेषः । यथा, -- “परशुः पट्टिसो नाम स एव च परश्वधः ॥” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, भागवते । ८ । १० । ३६ । “भुशुण्डिभिश्चक्रगदार्ष्टिपट्टिशैः शक्त्युल्मुकैः प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लैः परिघैः समुद्गरैः सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-019-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें