🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:44:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परतंत्र
parataṃtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परतंत्र १ वि॰ [सं॰ परतन्त्र] पराधीन । परवश ।
परतंत्र २ संज्ञा पुं॰
१. उत्तम शास्त्र ।
२. उत्तम वस्त्र ।
परतंत्र द्वैधीभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰ परतन्त्र द्वैधीभाव] कामंदक के अनुसार दो प्रबल और परस्पर विरोधी राज्यों के बीच में रहकर और किसी एक राज्य से कुछ धन या वार्षिक वृत्ति पाकर दोनों में मेल बनाए रखना जैसे, युरोपीय महायुद्ध के पहले अफगानिस्तान की स्थिति परतंत्र द्वैधीभाव की थी, पर युद्ध के पीछे अब स्वतंत्र द्वैध भाव की स्थिति है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर—तन्त्र n. a rule or formula for another rite, KātyŚr.
पर—तन्त्र mf(आ)n. dependent on or subject to an˚, obedient (opp. to स्व-त्˚), MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
पर—तन्त्र, n. and पर—तन्त्र—ता, f. (ibc.) dependence on an˚'s will, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परतन्त्र त्रि० परस्य तन्त्रमधीनता यत्र । पराधीने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4233,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परतन्त्रः, त्रि, (परस्तन्त्रं प्रधानं यस्य ।) परा- धीनः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १ । १५ । “परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि । कर्म्मणां हि महाभाग ! सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥” परस्य तन्त्रं इति विग्रहे क्ली । परकीय- शास्त्रम् । परं श्रेष्ठं तन्त्रमिति विग्रहे । उत्- कृष्टशास्त्रम् । उत्तमपरिच्छदम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-048-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परतंत्र" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें