🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:41:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पराच्
parāc
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराच् वि॰ [सं॰]
१. प्रतिलोमगामी । उलटा चलनेवाला ।
२. उद्धवगामी ।
३. अप्रत्यक्षगम्य । परोक्षगम्य ।
४. बाह्योन्मुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा(रां)च् a. (ची f.) 1 Situated beyond or on the other side; ये चामुष्मात्परांचो लोकाः Ch. Up. --2 Having the face turned away (पराङ्मुख); Śi. 18. 18. --3 Unfavourable, adverse; दैवे पराचि Bv. 1. 105; or दैवे पराग्वदनशालिनि हंत जाते 3. 1. --4 Distant. --5 Directed outwards. --6 Turned away, avert ed. --7 Departing or returning from. --8 Inverted, reversed. --Comp. --मुख a. (पराङ्मुख) {1} having the face turned away or averted, turning the back upon; विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे R. 19. 38; Amaru. 90; Ms. 2. 195; 10. 119. {2} (a) averse from; मातुर्न केवलं स्वस्याः श्रियोऽप्यासीत् पराङ्मुखः R. 12. 13. (b) not disposed towards, shunning, avoiding; प्रवृत्तिपराङ्मुखो भावः V. 4. 20; Ś. 5. 28. {3} adverse, unfavourable; तनुरपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु पराङ्मुखः Amaru. 27. {4} not caring about, regardless of; मर्त्येष्वास्थापराङ्मुखः R. 10. 43. --(खः) a magical formula pronounced over weapons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराच् त्रि० परा--अञ्चति--क्विप् । १ प्रतिलोमगामिनि २ ऊर्द्ध्व- गामिनि च “ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकाः” छा० उ० । ३ अप्रत्यक्षगम्ये परस्यात्मादौ पु० । पुंसि सर्वनामस्थाने पराङ् पराञ्चौ इत्यादि स्त्रियां ङीप् । पराची । परा- ञ्चति क्विप् । ४ परगामिति बाह्यपुदार्थबोधके ५ प्रत्यग्रू पात्मभिन्ने च “पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः, तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्तत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्” कठोप० । “पराञ्चि परागच्छन्तीति स्वोपलक्षितानि श्रोत्रादीनी- न्दियाणि खानीत्युच्यन्ते । तानि पराञ्च्येव शब्दादि- विषयप्रकाशनाय प्रवर्त्तन्ते । यस्मादेवं स्वाभाविकानि तानि व्यतृणद्धिंसितवान् हननं कृतबानित्यर्थः । कोऽसौ स्वयम्भूर्य्यः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो मवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात् पराङ प्रत्यग्रूपभिन्नाना- त्मभूतान् शब्दादीन् पश्यत्युपलभते नान्तरा- त्मन् नान्तरात्मानमित्यर्थः । एवं स्वभावेऽपि सति लो- कस्य कश्चिन्नद्याः प्रतिस्रोतःप्रवर्त्त नमिव धीरो धीमान् विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यक् चासावात्मा चेति प्रत्यगात्मा प्रतीच्येवात्मशब्दो रूढो लोके नान्यस्मिन् व्युत्पत्ति पक्षेऽपि तत्रैवात्मशब्दो वर्त्तते “यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादा- त्मेति कीर्त्त्यते” इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्त्वस्वभावमैक्षद् पश्यतीत्यर्थः छन्दमि कालानियमात् । कथं पश्यतीत्युच्यते । आवृत्तचक्षु- रावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषया- द्यस्य स आवृत्तचक्षुः स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं प- श्यति । न हि बाह्यविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षण- ञ्चैकस्य सम्भवतीति । किमिच्छन् पुनरित्थं महता प्र- यासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीर प्रत्यगात्मान [] पश्यतीत्युच्यते अमृतत्वममरणधर्मत्वं नित्यस्वभावता- मिच्छन्नात्मन इत्यर्थः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4241-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें