🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिघ
parigha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लोहे का मोटा डण्डा (2.8.91) परिघातन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिघ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोहाँगी । गँड़ासा ।
२. ज्योतिष में एक योग । २७ योगों के अंतर्गत १९वाँ योग । विशेष—इस योग को आधा छोड़कर शुभ कर्म करने चाहिए । जन्मकाल में यह योग पड़ने से मनुष्य वंशकुठार, असत्य- साक्षी क्षमाहीन, स्वल्पानुभोक्ता और शत्रुदल को जीतनेवाला होता है ।
३. अर्गला । अगड़ी ।
४. मुदगर ।
५. शूल । भाला । बर्छी ।
६. कलस ।
७. घोड़ा ।
८. गोपुर । फाटक ।
९. घर ।
१०. स्वामिकार्तिक का एक अनुचर ।
११. तीर ।
१२. पर्वत
१३. वज्र ।
१४. शेषनाग ।
१५. जल ।
१६. चंद्र ।
१७. सूर्य ।
१८. नदी ।
१९. स्थल ।
२०. आनंद और सुख की निवारक अविद्या ।
२१. बाधा । प्रतिबंध ।
२२. महाभारत के अनुसार एक चांडाल का नाम ।
२३. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार का मूढ़ गर्भ ।
२४. वे बादल जो सूर्य के उदय या अस्त होने के समय उसके सामने आ जाँय ।
२५. शीशे का घड़ा या जलपात्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-घ m. (√ हन्) an iron bar or beam used for locking or shutting a gate (= अर्गल), ChUp.; MBh.; Kāv. &c.
(fig.) a bar, obstacle, hindrance, Ragh.; Kathās.
(once n.) an iron bludgeon or club studded with iron, MBh.; R. &c.
a child which presents a peculiar cross position in birth, Suśr.
a line of clouds crossing the sun at sunrise or sunset, Var.; MBh. &c.
(du.) two birds flying on each side of a traveller (regarded as an omen), Var.
the gate of a palace, any gate, R.
a house, L.
(in astrol.) N. of the 19th Yoga, L.
a pitcher, water-jar, L.
a glass pitcher, L.
killing, striking, a blow, L.
N. of one of the attendants of Skanda, MBh.
of a Cāṇḍāla, ib.
of a virtuous man, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (593,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिघः 1 An iron (or wooden) beam or bar used for locking or shutting a gate (अर्गल)); एकः कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति Ś. 2. 15; R. 16. 84; Śi. 19. 32; M. 5. 2. --2 (Hence) A bar barrier, hindrance, obstacle; भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽ भवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः R. 11. 88. --3 A stick or club studded or tipped with iron; R. 12. 73. --4 An iron club in general. --5 A water-jar, pitcher. --6 A glass-pitcher. --7 A house, dwelling. --8 Killing, destroying. --9 Striking, a stroke or blow. --10 A child which assumes a peculiar cross position in birth. --11 A line of clouds crossing the sun at sunrise or sunset. --12 The gate of a palace, town or house. --घौ (m. dual) Two birds flying on each side of a traveller (regarded as an omen).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0673-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(लि)घ पु० परिहन्यतेऽनेन “परौ घः” पा० परौ हन्तेरप् घश्चान्तादेशः रस्य वा लः । १ लोहबद्धलगुडे २ लोहमयल- गुडे च अमरः । विस्कम्भादिषु ३ उनविंशे योगे ४ अर्गले द्वारावरोधिकाष्ठे मेदि० । ५ मुद्गरे ६ शूले अजयः । ७ गृहे ८ कुम्भे ९ काचघटे शब्दरत्ना० । १० कुमारानुचरगणभेदे भा० शल्य० ५६ अ० । ११ चण्डालभेदे भा० शा० १ ३८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4246,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिघः, पुं, (परि हन्यतेऽनेनेति । परि + हन् + “परौ षः ।” ३ । ३ । ८४ । इति अप् घादेशश्च ।) लोहबद्धलगुडः । लोहमय- लगुडः लोहमुखलगुडः । तत्पर्य्यायः । परि- घातनः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ९१ ॥ परि- घातकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ६७ । २४ । “बाहूनामुत्तमाङ्गानां कार्म्मुकाणाञ्च भारत ! । गदानां परिघाणाञ्च हस्तानाञ्चोरुभिः सह ॥”) परिघातः । परितो हननम् । इत्यमरभरतौ ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गत ऊनविंशति- योगः । (यथा, ज्योतिषे । “वज्रोऽसृक् च व्यतीपातो वरीयान् परिघस्तथा ॥” अस्य अर्द्धांशं परित्यज्य शुभं कर्म्म कुर्य्यात् । यदुक्तं तत्रैव । “परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म्म ततः परम् ॥”) अथ परिघयोगजातफलम् । “उत्पत्तिकाले परिघो यदि स्या- न्नरस्तदा वंशकुठारकल्पः । असत्यसाक्षी क्षमया विहीनः स्वल्पानुभोक्ता विजितारिपक्षः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ अर्गलः । इति मेदिनी ॥ मुद्गरः । शूलः । इत्य- जयः ॥ कलसः । काचघटः । गोपुरम् । सद्म । इति शब्दरत्नावली ॥ ॥ * ॥ (कार्त्तिकानुचर- विशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ३३ । “परिघञ्च वटञ्चैव भीमञ्च सुमहाबलम् । दहतिं दहनञ्चैव प्रचण्डौ वीर्य्यसम्मतौ ॥ अंशोऽप्यनुचरान् पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते ॥” चण्डालविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । १३८ । ११४ । [] “लम्बकर्णो महावक्त्रो मलिनो घोरदर्शनः । परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-058-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें