🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:17:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिसर्प
parisarpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सेवकों आदि से) घेरना (3.2.20) परिक्रिया
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिसर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी के चारों ओर घूमना । परिक्रिया । परिक्रमण ।
२. टहलना । चलना । घूमना । फिरना ।
३. किसी की खोज में जाना । किसी के पोछे उसे ढूँढ़ते हुए जाना ।
४. साहित्यदर्पण के अनुसार नाटक में किसी का किसी की खोज में भटकना जब कि खोजी जानेवाली वस्तु के जाने की दिशा या अवस्थिति का स्थान अज्ञात हो, केवल मार्ग के चिह्नों आदि के सहारे उसका अनुमान किया जाय; जैसे शकुंतला नाटक के तीसरे अंक में दुष्यंत का शकुंतला । की खोज करना और निम्नलिखित दोहों में वर्णित चिह्नों से उसके जाने के रास्ते और ठहरने के स्थान का निश्चय करना । उ॰—(क) जिन डारन ने मम प्रिया लुने फूल अरु पात । सूख्यो दूध न छत भरयो तिनकौं अजौं लखात । (ख) लिए कमल रज गंधि अस कर मालिनी तरंग । आय पवन लागत भली मदन देत मम अंग । (ग) दीखत पंडू रेत में नए खोज या द्बार । आगे उठि, पाछे धसकि रहे नितंबन भार ।—शकुंतला नाटक
५. एक प्रकार का साँप ।
६. घेरना । आवेष्टित करना (को॰)
७. सुश्रुत के अनुसार ११ क्षुद्र कुष्टों में से एक । इसमें छोटी छोटी फुंसियाँ निकलती हैं जो फूटकर फैलती जाती है । फुंसियों से पंछा या पीव भी निकलता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-सर्प m. going about in search of, following, pursuing, Daśar.; Pratāp.
walking about, roaming, L.
surrounding, encircling, L.
a species of serpent, Suśr.
N. of a mild form of leprosy (= वि-सर्प), Suśr.; Car. (cf. परीस्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (604,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिसर्पः 1 Going or moving about. --2 Going in search of, following, pursuing. --3 Surrounding, encircling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0682-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिसर्प पु० परि + सृप--भावे घञ् । १ परितो जलादिना वेष्टने २ समन्ताद् गमने च हेम० । ३ सारस्वतयागमेदे न० आश्व० १२ ६ २२
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4258,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिसर्पः, पुं, (परि समन्तात् सर्पणम् । परि + सृप् + धञ् ।) परिक्रिया । परिजनादिना वेष्टनम् । समन्तात् सर्पणम् । इत्यमरभरतौ ॥ (सर्पविशेषः । यथा, सुश्रुते कल्पस्थाने ४ अध्याये । तत्र दर्व्वीकराः । “गवेधुकः परि- सर्पः खण्डफणः ककुदः पद्मो महापद्मः ॥” इति । कुष्ठविशेषः । यथा, तत्रैव निदानस्थाने ५ म अध्याये । “क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महा- कुष्ठमेककुष्ठञ्चर्म्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्म विचर्च्चिका किटिमं पामा रकसा चेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-066-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें