🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:13:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परीवर्त्त
parīvartta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परीवर्त्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ परिवर्त्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परी—वर्त m. exchange, barter, Hit. (v.l.)
N. of the Kūrma or 2nd incarnation of Viṣṇu, L. (cf. परि-व्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वर्तः 1 Revolving, revolution (as of a planet). --2 A period lapse or expiration of time; युगशत, परिवर्तान् Ś. 7. 34. --3 The expirationof a Yuga; Śi. 17. 12. --4 Repetition, recurrence. --5 Change, alteration; तदीदृशो जीवलोकस्य परिवर्तः U. 3 ‘changed condition of life’, ‘change in circumstances’; so जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि Māl. 7; स्वरपरिवर्तः Mk. 1. --6 Retreat, flight, desertion. --7 A year. --8 Repeated birth, transmigration. --9 Barter, exchange; Śi. 5. 39. --10 Requital, return. --11 An abode. --12 A chapter or section of a work. --13 N. of the Kūrma or second incarnation of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वर्त्त परि + वृत--मावे घञ् वा दीर्थः । १ विनिमये । आधारे घञ् । २ युगान्तकाले हेमच० ३ ग्रन्यविच्छेदे अ- ध्यायादौ जटा० कर्त्तरि अच् । ४ कूर्म्मराजे । ५ मृत्युपुत्र- दुःसाध्यपुत्रभेदे मार्कण्डे० पु० ५१ अ० । तन्नामनिरुक्ति- स्तत्रैव “अन्यगर्भे परान् गर्भान् सदैव परिवर्त्तयन् । इतिमाज्ञोति वाक्यञ्च बिवक्षोरन्यदेव हि । परिवर्त्तन संज्ञीऽयम्” । तस्य सुतौ च विरूपविकृतौ तयोः कर्म च तत्रोक्तं यथा “परिवर्त्तसुतौ द्वौ तु विरूपविकृतौ द्विज! । तौ तु वृक्षाग्रपरिखाप्राकाराम्भोधिसंश्रयौ । गुर्विण्याः परिवर्त्तं तौ कुरुतः पादपादिषु । क्रौष्टुके [] परिवर्तन्त्या गर्भस्यान्योदरात्ततः । न वृक्षं चैव नैवाट्टं न प्राकारं महोदधिम् । परिखां वा समाक्रामेदवला गर्भधारिणी” । ६ आवृत्तौ “युगानां परिवर्त्तेन” सू० सि० । यत् स्थानमारम्य ग्रहश्चलितः स चेत् पुनस्तत्स्थानमा- याति तादृशे राशिचक्रस्य ७ परिवर्त्ते च “तेषान्तु परिव- र्त्तेन पोष्णान्ते भगणः स्मृतः” सू० सि० । परिवर्त्तते परि + वृत--अच् । ८ परिवृत्तियुक्ते धनादौ ताण्ड्य० माष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4253-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परीवर्त्तः, पुं, (परि + वृत् + घञ् । “उपसगस्य घञीति ।” ६ । ३ । १२२ । इति दीर्घः ।) परि- वर्त्तनम् । तत्पर्य्यायः । प्रतिदानम् २ नैमेयः ३ निमयः ४ । इत्यमरः । २ । ९ । ८० ॥ परिवर्त्तः ५ वैमेयः ६ विनिमयः ७ परिदानम् ८ । इति शब्द- रत्नावली ॥ कूर्म्मराजः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें