🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:33:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परूष
parūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परूष संज्ञा पुं॰ [सं॰] फालसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परूष m. Grewia Asiatica (from the berries of which a cooling beverage is prepared) or Xylocarpus Granatum, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (606,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परूष न० पॄ--जषन् । फत्वभ्दे (फलसा) “परूषकं कषाया- स्त्रमानं पित्तकरं लघु । तत् पक्वं मधुर पाके शीतं विष्टम्मि वृंहणम् । हृड्यं तृट्पित्तदाहास्रज्वरक्षयस- मीरहुत्” मावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4260,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परूषं, क्ली, (पॄ + ऊषन् ।) फलवृक्षभेदः । परुष- फल इति वङ्गभाषा । फरूसा इति फलूहे इति च हिन्दीभाषा । तत्पर्य्यायः । परूषकम् २ नागदलोपमम् ३ । इति रत्नमाला ॥ परुषम् ४ [] अल्पास्थि ५ परापरम् ६ । इति भावप्रकाशः ॥ नीलचर्म्म ७ गिरिपीलु ८ परावतम् ९ नील- मण्डलम् १० परुः ११ । अस्य गुणाः । अम्ल- त्वम् । कटुत्वम् । कफार्त्तिवातनाशित्वञ्च । तदाम- फलगुणः । पित्तदत्वम् उष्णत्वञ्च । तत्पक्वफल- गुणाः । मधुरत्वम् । रुचिप्रदत्वम् । पित्तशोफ- हरत्वम् । तर्पणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ “परूषकं कषायाम्लमामं पित्तकरं लघु । तत् पक्वं मधुरं पाके शीतं विष्टम्भि बृंहणम् ॥ हृद्यं तृट्पित्तदाहास्रज्वरक्षयसमीरहृत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (“परूषकैटर्य्यकपीलुकानां पियालसिंही करमर्द्दकानाम् । फलानि चैतानि निहन्ति पित्तं हन्याच्च सर्व्वातुरसन्धिवातम् ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने दशमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-070-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें