🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:05:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पलभा
palabhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पलभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] धूपघड़ी के शंकु की उस समय की छाया की चौड़ाई जब मेष संक्रांति के मध्याह्न में सूर्य ठीक विषुवत् रेखा पर होता है । पलविभा । विषुवत् प्रभा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल—भा f. the equinoctial shadow at midday, Sūryas., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलभा स्त्री पलस्य अक्षस्य भा । विषुवद्दिनार्द्धजायां शङ्कु- च्छायायाम् । “मेषादिगे सायनसूर्यभागे दिनार्द्धर्जा भा पलभा भवेत् सा” ग्रहलाघयम् । अक्षभाविषुवद्भाद- योऽप्यत्र “भुजोऽक्षभा कोटिरिनाङ्कुलो ना” सि० शि० “अक्षभा नाम पलमा” प्रमिता० “रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भा ग्रहस्तया” सू० सि० रङ्गनाथव्याख्यायां वि- स्तरो दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4271,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलभा, स्त्री, (पलस्य भा छविर्यत्र ।) मेषसंक्रमणा- दर्व्वाक् सपादाष्टदिने मध्याह्ने द्बादशाङ्गुल- शङ्कुजा छाया । तत्पर्य्यायः । पलविभा २ विषुवत्प्रभा ३ । यथा, ग्रहलाघवे । “मेषादिगे सायनभागसूर्य्ये दिनार्द्धजा भा पलभा भवेत् सा ॥” पलभयोद्भुतचरखण्डकैः क्रमोत्क्रमस्थैर्हीनान्वितै- र्लङ्कोदयैः स्वदेशीयोदया भवन्ति । अन्यत्स्पष्टा- घिकारेऽपि चरसंस्कृता ग्रहाः स्पष्टा भवन्तीति प्रयोजनम् ॥ यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ ॥ “क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्व्वतोऽयनलवोत्थदिनैर्विषु- वद्दिनम् । मकरकर्कटसंक्रमतोऽयनं द्युदलभा विषुवद्दिवसे- ऽक्षभा ॥” “एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्द्धजा । दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत्प्रभा ॥” इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥ “अजतुलादिगतस्य रवेर्द्दिने द्युदलभार्कमिताङ्गुलशङ्गुजा । पलविभाथ -- ॥” इति वृद्धवशिष्ठसिद्धान्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬