🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:31:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाक्षिक
pākṣika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाक्षिक १ वि॰ [सं॰]
१. पक्ष या पखवाड़े से संबंध रखनेवाला ।
२. जो पक्ष या प्रति पक्ष में एक वार हो या किया जाय । जैसे,—पाक्षिक पत्र या बैठक ।
३. किसी विशेष व्यक्ति का पक्ष करनेवाला । पक्षवाही । तरफदार ।
४. दो मात्राओं का (छंद) ।
५. पक्षियों से संबद्ध । पक्षिसंबंधी (को॰) ।
६. वैकल्पिक । ऐच्छिक (को॰) ।
पाक्षिक २ संज्ञा पुं॰
१. पक्षियों को मारनेवाला । ब्याध । बहेलिया ।
२. विकल्प । पक्षांतर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पाक्षिक mf(ई)n. (fr. पक्ष) favouring a party or faction, Pur.; Gaṇit.
subject to an alternative, that which may or may not take place, possible but not necessary, optional, Śaṃk.; Pāṇ., Sch.; Kull.
पाक्षिक m. an alternative, W.
2. पाक्षिक m. (fr. पक्षिन्) a fowler, bird-catcher, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाक्षिक a. (की f.) 1 Belonging to a fortnight, fortnightly. --2 Belonging to a bird. --3 Favouring a party of faction. --4 Belonging to an argument. --5 Optional, subject to an alternative, allowed but not specifically laid down; नियमः पाक्षेके सति. --कः 1 A fowler. --2 An alternative.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाक्षिक त्रि० पक्षे पञ्चदशतिथ्यात्मके काले पक्षान्तरे मंशयकीटिभेदे वा भवः ठञ् । १ पक्षकालभबे २ पक्षान्त- रभवे ३ संशयैककोटीभवे च “नियमापाक्षिके सति” मोमांसा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4286,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाक्षिकः, त्रि, (पक्षे तिष्ठतीति । पक्ष + ठक् ।) पक्षपाती । यथा, -- “स को राजा न शास्ता यः प्रजावध्यश्च पाक्षिकः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे १४ अध्यायः ॥ (पक्षिणो हन्तीति । “पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति ।” ४ । ४ । ३५ । इति ठक् ।) पक्षिघातकः ॥ (पक्षे पक्षान्तरे भवतीति । पक्षकालभवः ॥ पक्षेण निर्वृत्त इति । पक्ष + ठञ् । पक्षसाध्यः । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-089-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाक्षिक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬