🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:39:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाद्य
pādya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पैर धोने का जल (2.7.35)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाद्य १ वि॰ [सं॰] पद संबंधी । पैर संबंधी [को॰] ।
पाद्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जल जिससे पूजनीय ब्यक्ति या देवता के पैर धोए जायँ । पैर धोने का पानी । विशेष—षोडशोपचार पूजा में आसन और स्वागत के पश्चात् और पंचोपचार पूजा में सर्वप्रथम पाद्य ही की विधि है । जिस जल से देवता के पैर धोए जाते हैं उससे हाथ नहीं धोए जा सकते । इसी से पैर धोने के जल को पाद्य और हाथ धोने के जल को 'अर्घ' कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाद्य mf(आ)n. relating or belonging to the foot, Br.; ŚrS. (n. with or sc. उदक, water used for washing the feet, ib. &c.)
amounting to a quarter of anything, Śulbas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (618,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाद्य a. [पादार्थं पाद-यत्] Belonging to the foot. --द्यं Water for washing the feet; पादयोः पाद्यं समर्पयामि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाद्य त्रि० पादार्थं पाद--यत् । १ पादशौचार्थे जले अपसुं स्त्री तेन “पाद्याः पाद्याः पाद्याः प्रतिगृह्मन्तामिति” “दिवाहे- ऽर्ष्ठक्षीयप्रश्नः । पादं चतुर्थांशमर्हति यत् । २ चतुर्थां- [] शार्हे त्रि० । देवदेयपाद्ये द्रव्यविशेष उक्तो यथा “पाद्यं श्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रान्ताभिरीरितम्” । एतद्द्रव्ययुक्तं जलमिति” देवप्र० रघु० । तद्दानपात्रलक्षणं यथा “पादा- वसेचनजलग्रहणं पात्रमद्भुतम् । लौहजं ताम्बजातं वा हैमं राजतमेव वा” वैखानससं० । “षडङ्गुलप्रविस्ता- रमुत्सेधे चतुरङ्गुलम् । ओष्ठमेकाङ्गुलं कुर्य्यात् नासिकां चतुरङ्गुलाम् । पृष्ठे पादसमायुक्तं चतुरङ्गुगमानतः । पाद्यपात्रमिति ख्यातं सर्वदेवप्रपूजने” सिद्धान्तशेखरः । पाद्यप्रकारः स्थला० कन् । पाद्यक पाद्यप्रकारे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4305-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाद्यं, क्ली, (पादार्थमुदकम् । पाद + “पादार्घा- भ्याञ्च ।” ५ । ४ । २५ । इति यत् ।) पादाय वारि । पादप्रक्षालनार्थजलम् । इत्यमरः ॥ तत्- लक्षणं यथा, -- “पादावनेजनजलग्रहणं पात्रमद्भुतम् । लौहजं वा सरोजातं हैमं राजतमेव वा ॥ ताम्रमचरणमपि वायवेनं सतामिति ॥” इति वैखानसग्रन्थः ॥ [] “षडङ्गुलं प्रविस्तारमुत्सेधञ्चतुरङ्गुलम् । ओष्ठमेकाङ्गुलं कुर्य्यान्नासिकां चतुरङ्गुलाम् ॥ पृष्ठे पादसमायुक्तं चतुरङ्गुलमानतः । पाद्यपात्रमिति ख्यातं सर्व्वदेवप्रपूजने ॥” इति सिद्धान्तशेखरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-114-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें