🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:57:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पानात्यय
pānātyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पानात्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का रोग जो बहुत अधिक मद्यपान करने से हो जाता है । विशेष—वैद्यक में अन्य रोगों के समान वात, पित्त, कफ, और सन्निपात भेद से इसके भी चार भेद माने गए हैं । इसमें हृदय में दाह और पीड़ा होती है, मुँह पीला हो जाता और सूख जाता है । रोगी को मूर्छा आती है, वह अंडबंड बकता है और उसके मुँह से झाग गिरने लगती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पानात्यय m. ‘end of d˚’ id., Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानात्यय पु० सुश्रुतोक्ते मद्यपानजे रोगभेदे मद्यख पा- नदोषादिकनिरूपणेन तल्लक्षणादिकं तत्रोक्तं यथा “मद्यमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदमेव । रूक्ष- माशुकरञ्चैव व्यवायि च विकाशि च । औष्ण्याच्छीतो- पचारं तत्तैष्ण्याद्धन्ति मनोगतिम् । विशत्यवयवान् सौक्ष्म्याद्वैशद्यात्कफशुक्रनुत् । मारुतं कीपयेद्रौक्ष्या- दाशुत्वादाशुकर्मकृत् । हर्षदञ्च व्यवायित्वाद्विकाशित्वाद्वि- [] सर्पति । तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम् । केचिञ्चवणवर्जांस्तु रसानत्रादिशन्ति हि । स्निग्धै- स्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् । भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च । काम्यता मनसस्तुष्टिर्द्धैर्य्यं तेजो- ऽतिविक्रमः । विधिवत्सेव्यमाने तु मद्ये सन्निहिता गुणाः । तदेवानन्नमज्ञेन सेव्यमानममात्रया । काया- ग्निनाह्यग्निशमं समेत्य कुरुते मदम् । मदेन करणा- नान्तु भावान्यत्वे कृते सति । निगूढमपि भावं स्वम्प्र- काशी कुरुतेऽवशः । त्र्यवस्थश्च मदो ज्ञेयः पूर्वो भध्यो- ऽथ पश्चिमः । पूर्वे वीर्य्यरतिप्रीतिहर्षभाष्यादिवर्द्ध- नम् । प्रकापो मध्यमे हर्षो युक्तायुक्तक्रियान्तथां । विसंज्ञः पश्चिमे शेते नष्टकर्मक्रियागुणः । श्लैष्मिकान- ल्पपित्तांश्च स्निग्धान्मात्रोपसेविनः । पानं न बाधतेऽत्यर्थं विपरीतांस्तु वाधते । निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषे- व्यमाणं मनुजेन नित्यम् । उत्पादयेत् कष्टतमान्विका- रानासादयेच्चापि शरीरभेदम् । क्रुद्धेन भीतेन पिपा- सितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन । व्यायामभाराध्वपरि- क्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि । अत्यम्लभक्ष्यावततो- दरेण साजीर्णभुक्तेन तथा बलेन । उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान् । पानात्ययं परमदम्पानाजीर्णमथापि वा । पानविभ्रममुग्रञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् स्तम्भाङ्गमर्दहृदयग्रहतोदकम्पाः पानात्ययेऽनिलकृते शिरसो रुजश्च । स्वेदप्रलापमुख- शोषणदाहमूर्च्छाः पित्तात्मके वदनलोचनपीतता च । श्ले- षात्मके वमथुशीतकफपसेकाः सर्वात्मके भवति सर्वविका- रसम्बत् । ऊष्मा शरीरगुरुता विरसाननत्वं श्लेष्माधि- कत्वमरुचिर्मलमूत्रभङ्गः । लिङ्गं परस्य तु मदस्य व- दन्ति तज्ज्ञास्तृष्णारुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः । आध्मानमद्गिरणमम्लरसो विदाहोऽजीर्ण्णस्य पानजनि- तस्य वदन्ति लिङ्गम् । ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनि- श्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि । हृद्गात्र- तोदवमथुज्वरकण्टधूममूर्च्छाकफस्रवणमूर्द्धरुजो विदाहः । द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्य- खिलेन धीराः । हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैल- प्रभास्यमतिमानहतं विजह्यात् । जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवापि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च । हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं मजन्ते” । परममदपानाजीणेपानविभ्रमा [] अपि तत्रोक्ते मद्यपानजे रोगमेदे तल्लक्षणमत्रैवोक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4306-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानात्ययः, पुं, (पानाद्धेतोः जातो योऽत्ययः रोग- विशेषः ।) मदात्ययरोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-115-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें