🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पालक
pālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भर्ता (3.3.66) धारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पालक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालनकर्ता ।
२. राजा । नरपति (को॰) ।
३. अश्वरक्षक । साईस ।
४. अश्व । तुरग (को॰) ।
५. चोते का पेड़ ।
५. पाला हुआ लड़का । दत्तक पुत्र ।
७. पालन करनेवाला । पिता (को॰) ।
८. रक्षण । बचाव (को॰) ।
९. वह व्यक्ति जो किसी बात का निर्वांह करे (को॰) ।
पालक २ वि॰ रक्षक । त्राता ।
पालक ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पालङ्क] एक प्रकार का साग । विशेष— इसके पौधे में टहनियाँ नहीं होतीं, लंबे लंबे पत्ते एक केंद्र से चारों ओर निकलते हैं । केंद्र के बीच से एक डंठल निकलता है जिसमें फूलों का गुच्छा लगता है ।
पालक पु ४ संज्ञा पुं॰ [हि॰ पलंग] पलंग । पर्य्यंक । उ॰— को पालक पौढे़ को माढ़ी । सोवनहार परा बँदि गाढ़ी ।— जायसी (शब्द॰) ।
पालक जीही संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक छोटा पौधा जो दवा के काम में आता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालक mf(इका)n. guarding, protecting, nourishing, W.
पालक m. a guardian, protector, MBh. (f(इका). )
पालक m. a foster-father, Rājat.
a prince, ruler, sovereign, ib.; BhP.
a world-protector (= लोक-प्˚), Kām.
a horse-keeper, groom, L.
a maintainer, observer, MārkP.
a species of plant with a poisonous bulb, Suśr.
Plumbago Zeylanica, L.
a horse, L.
N. of sev. princes, Mṛcch.; Kathās.; Pur.
पालक n. a spittoon, Gal. (cf. पाल above).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालकः [पाल्-ण्वुल्] 1 A guardian, protector. --2 A prince, king, ruler, sovereign. --3 A groom, horse-keeper. --4 A horse. --5 The Citraka tree. --6 A foster-father. --7 Protection. --8 One who maintains or observes (as a promise &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालक पु० पालयति पाल--ण्वुल् । १ अश्वरक्षके जटा० २ चित्रकवृक्षे पु० राजनि० ३ पालनकर्त्तरि त्रि० स्त्रियां टाप कापि अतैत्त्वम् एतदन्तस्य पुंयोगेऽपि टाप् गोपालकस्य पत्नी गोपालिका इत्येव न ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालकः, पुं, (पालयतीति । पालि + ण्वुल् ।) घोटकरक्षकः । तत्पर्य्यायः । अश्वरक्षः २ वल्लभः ३ । इति जटाधरः ॥ चित्रकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पालनकर्त्तरि, त्रि । यथा, प्रायश्चित्ततत्त्व । “गोपालको गवां गोष्ठे यस्तु धूमं न कारयेत् । मक्षिकालीननरके मक्षिकाभिः स भक्ष्यते ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पालक" आता है (17)
पाल पालक । पालनकर्ताजगद पालक । रक्षकक्षुरपत्रिका पालकी नामक साग । पालकसाग पौधों की खाने योग्य पत्तियाँ । शाक । भाजी । जैसे,—सोए, पालक, बथुए, मरस…पोषी पोषक । पालक । भरणपोषण करनेवालाभरैया † ^१ वि॰ पालन करनेवाला । पोषक । पालक । रक्षकअवरक्षक पालक । रक्षकरच्छदार पु वि॰ रक्षा औऱ पालन करनेवाला । रक्षक । पालकभक्तदाता भरण पोषण करनेवाला । पालक । भक्तदायकक्षुरपत्रा पालकी नामक साग । पालकपपु दूध पिलानेवाली गायपायु मलद्वार । गुदापोषक संज्ञा पुं॰पत्रशाक पत्तों का साग । वह पौधा जिसके पत्तों का साग बनाकर खाया जाता हो । जैसे,…खबरगीर खबर लेनेवाला । देखा रेखा करनेवालातरकारी वह पौधा जिसकी पत्ती, जड़, डंठल, फल फूल आदि पकाकर खाने के काम में आते ह…पलवैया † संज्ञा पुं॰ पालन करनेवाला । भरण पोषण करनेवाला । खिलाने पिलानेवाला । …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें