🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:30:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिच्छिल
picchila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लसलसा (गाढ़ा) (2.9.46) विजिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिच्छिल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पिच्छिला]
१. सरल और स्निग्ध (पदार्थ) । गीला और चिकना ।
२. फिसलनेवाला । फिसलन युक्त । जिसपर कोई वस्तु ठहर न सके । जिसपर पड़ने से पैर रपटे ।
३. चावल के माँड़ से चुपड़ा हुआ ।
४. चुड़ा़युक्त (पक्षी) । जिसके सिर पर चुड़ा़ हो ।
५. दुमदार । पुँछवाला (को॰) ।
६. खट्टा, कोमल, फुला हुआ और कफकारी (पदार्थ) (वैद्यक) ।
पिच्छिल २ संज्ञा पुं॰
१. लसोड़ा । श्लेष्मांतक ।
२. चावल का माँड़ । भक्तमंड (को॰) ।
३. स्निग्ध सरल व्यंजन (दाल, कढ़ी आदि) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिच्छिल mf(आ)n. slimy, lubricous, slippery, smeary (opp. to विशद), MBh.; Suśr. (-त्व n.), &c.
having a tail, W.
पिच्छिल m. Cordia Latifolia, L.
Tamarix Indica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (624,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिच्छिल a. [पिच्छ्-बा˚ इल] 1 Slimy, lubricious, slippery, smeary; तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि Cand. M. 1. --2 Having a tail. --लः --ला, --लं 1 The scum of boiled rice (भक्तमंड). --2 Sauce mixed with rice-gruel. --3 Curds with cream on the surface. --4 Broth, soup. --5 Moist split pulse. --Comp. --त्वच् m. the orange tree or its peel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0700-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिच्छिल त्रि० पिच्छ--बा० इल । (पिचल) १ पदार्थे २ भक्त- ३ मण्डे तद्युक्ते च ३ स्निग्धसूपादौ । पिच्छा + अस्त्यर्थे पिच्छा० इलच् । ४ चूडायुक्ते त्रि० ५ श्लेष्मातकवृक्षे पु० राजनि० संज्ञायां कन् । पिच्छिलक धन्वनवृक्षे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4326,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिच्छिलं, त्रि, (पिच्छा भक्तसम्भूतमण्डं अस्त्य- स्येति । पिच्छादित्वात् इलच् ।) भक्तमण्ड- युक्तम् । इति रायमुकुटः ॥ सरसव्यञ्जनादि । इति भरतः ॥ सूपादि । इति रमानाथः । स्निग्धसूपादि । इति भानुदीक्षितः ॥ मण्ड- युक्तभक्तम् । जलयुक्तव्यञ्जनम् । इति नील- कण्ठः ॥ तत्पर्य्यायः । विजिलम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । ४६ ॥ विजयिनम् ३ विजिनम् ४ विज्ज- [] लम् ५ इज्जलम् ६ लालसीकम् ७ । इति वाचस्पतिः ॥ (यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् । “तरुणं सर्षपशाकं नवौदनानि पिच्छिलानि च दधीनि । अल्पव्ययेन सुन्दरि ! ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति ॥”) पिच्छयुक्तः ॥ (स्निग्धसरसपदार्थविशेषः । पेचल इति भाषा ॥ यथा, साहित्यदर्पणे १० । ५५ । “काले वारिधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि तरले ! नहि नहि सखि ! पिच्छिलः पन्थाः ॥”)
पिच्छिलः, पुं, (पिच्छं चूडास्त्यस्येति । पिच्छादि- त्वात् इलच् ।) श्लेष्मान्तकवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-138-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिच्छिल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬