🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुंसवन
puṃsavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुंसवन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दुग्ध । दुध ।
२. द्धिजातियों के सोलह संस्कारों में से दुसरा संस्कार जो गर्भाधान से तीसरे महीने में किया जाता है । गर्भिणी पुत्र प्रसव करे इस अभिप्राय से यह किया जाता है । विशेष—गर्भ हिलने डोलने के पहले हील यह संस्कार होना चाहिए । अच्छे दिन और मुहुर्त में अग्निस्थापना करके स्त्री और पुरुष कुशासन पर बैठते हैं । पति उठकर स्त्री का दाहिना कधा स्पर्श करता है, फिर दाहिने हाथ से स्त्री के नाभि को स्पर्श करता है फिर दाहिने हाथ से स्त्री के नाभि को स्पर्श करता हुआ कुछ मंत्र पढ़ता है । यहाँ तक तो प्रथम पुंसवन हुआ । फिर दुसरे दिन या उसी दिन किसी बटवृक्ष की पुर्वोत्तर शाखा की टहनी के दो फलोंवाले सिरे (शुंगा= फुनगी) को जौ या उरद देकर सात बार मंत्र पढ़कर क्रय करते हैं औऱ मंत्र पढ़ते हुए नोचकर लाते हैं । बट की फुनगी को साफ सिल पर ओस के पानी से पीसते हैं । फिर इस बरगद के रस को पश्चिम ओर मुँह करके बैठी स्त्री के पीछे होकर पति उसकी नाक के दाहिने नयुने में डाल देता हैं ।
३. गर्भ (को॰) ।
४. बैष्णवों का एक व्रत । भागवत में यह व्रत स्त्रियों के लिये कर्तव्य कहा है ।
पुंसवन २ वि॰ प्रत्रोत्पादक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुं—सवन mfn. bringing forth a male, producing a m˚ child, BhP.; Car.
पुं—सवन n. (with or sc. व्रत), ‘male-production rite’, N. of the 2nd of the 12 Saṃskāras performed in the third month of gestation and before the period of quickening, GṛS.; MBh. &c. (cf. RTL. 353; 355)
a fetus, BhP.
milk, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुंसवन न० पुमान् सूयते अनेन सू--करणे ल्युट् । स्त्रीणां गर्भ- पात्रसंस्कारभेदे तच्च कर्म द्विविधम् यथाह ज्यो० त० गोभिलः “तृतीयस्य गर्भमासस्यादिमदशे पुंसवनस्य कालः” । गर्भे सति तृतीयमासस्य आदिमदशे दशमदिनाभ्यन्तरे ज्यो- तिःशास्त्रोक्तकाले पुंसवनं कार्य्यम् । “प्रातः सशिरस्का- प्लुता पश्चादग्नेरुदगग्रेषु कुशेषु प्राच्युपविशति” गो० । आ- प्लुवा स्नाता पश्चात् प्रश्चिमदिशि प्राङ्मुखी उपविशति “पत्युर्दक्षिणतः पाणिग्राहकस्योपविशति” इत्यन्यत्र दर्श- नात् । पश्चादित्यभिधानात् अग्निस्थापनं लभ्यते । तत् सार्थकत्वाय “आज्वं द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवताऽलाभे प्रजाषतिरिति स्थितिः” इति छन्दोग- परिशिष्टोक्तद्रव्यादि लभ्यते । जुहोतिषु हवनेषु मन्त्रस्या- नादेशे प्रजापतिः प्राजापत्थोमन्त्रः । स च मन्त्रः व्या- हृत्यात्मकः । ततश्च विरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्य समित्प्रक्षेपादिमहाव्याहृतिमिर्होमं कृत्वा प्रजापतिदेव- ताकसमस्तपहाव्याहृतिहोमं कुर्य्यात् । ततः प्रकृतं कर्म । तत्र गौभिणः “पश्चात् पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृष्यानाहितं नाभिदेशम- भिस्पृणेत् पुमासौ मित्रावरुणावित्येतयर्च्चा” । उपवि- ष्टाया बध्याः पश्चिमदेशं गत्वानुपविष्टः पतिर्दक्षिण- हस्तेन तूष्णीं तस्या दक्षिणस्कन्धमवमृव्य वस्त्राद्यव्यव- हितं नाभिं पुंमासाविति मन्त्रेण स्पृशेत् । अथ अनन्तरं वामदेव्यगानान्तं समापयेत् । यदि त्वशक्ते- र्देशाचारात् कुलाचाराद्वा एकस्मिन् दिने द्वितीयपुंस- वनमपि क्रियते तदा गणेष्वेकं परिसमहनम “इष्मो वर्हिःपर्युक्षणमाज्यभागः सर्वेभ्यः समवदोय सक्लदेव पौनिष्टिकृतं प्रुहोतीति” गोमिलसूत्रान्तरात् । उभय- [] कर्मान्ते वामदेव्यगानाद्युदीच्यं कर्म कर्त्तव्यम् । अतएव सरलायां दिनद्वये भट्टभाष्यभवदेवयोरेकदिने उभयकरणं लिखितम् । “अथापरम्” गो० अथ प्रथमपुंसवनसमाप्ति- कालानन्तरं तदानीमपरमन्यत् पुंसवनं कार्य्यम् “प्रागु- दीच्यां दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतःफलामम्लानामकृमि- परिमृष्टां त्रिःसप्तभिर्यवैर्माषैर्वा परिक्रीय उत्थापयेत् । यद्यसि सौमी सोमाय त्वा वह्ने परिक्रीणामि, यद्यसि वारुणी वारुणाय त्वा वह्ने परिक्रीणामि, यद्यसि व- सुभ्यः वसुभ्यस्त्वापरिक्रीणामि, यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि आदित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परि- कीणामि, यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वापरिक्रीणामि ओषधयः सुम- नसो भूत्वा अस्यां वीर्य्यं समाधत्त इयं कर्म करिष्यती- त्युत्थाप्य तृणैः परिधायाहृत्य वैहायसीं निदध्यात्” सू० । वटतरोः पूर्वस्यां दिशि शुङ्गा मुकुलितप्लवः । “लताग्र- स्यप्लवो गूढः शुङ्गेति परिकीर्त्त्यते । पतिव्रता व्रतवती ब्रह्मबन्धुस्तथाऽश्रुतः” इत्युक्तेः । अश्रुतो वेदहीनः तां फलयुगलयुतामम्लानां कृमिभिरव्याप्तां त्रिरावृत्तैः सप्त- भिर्यवैर्माषैर्वा त्रिरावृत्तैः क्रीत्वा गृह्णीयात् । क्रयश्च वृक्षस्वामिनी, न वृक्षात् तेन वृक्षस्वामिने यवा माषा वा देदाः यद्यसीत्यादि सप्तभिर्मन्त्रैः । प्रतिमन्त्रञ्च गुडक- त्वयम् दद्यात् । ओषधय इति मन्त्रेणीत्थाप्य च तृणै- र्वेष्टयित्वा आनीयाकाशस्थां निदध्यात् । दृशदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारोवतवती वा ब्रह्मबन्धुः कुमारी वा अप्रत्या- हरन्ती पिनष्टि दृशदं शिलां पेषणार्थत्वेन सपुत्रां कुमारी अनूढा व्रतवती पतिव्रता अप्रत्याहरन्ती तिर्य्यक्पुत्र केण पेषणमकुर्वती किन्तूच्छ्रितपुत्रकेण पुनःपुनः मषणं कुर्वती प्रातःसशिरस्काप्लुता उदगग्रेषु कुशेषु प्राक्-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुंसवन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें