🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:45:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुटपाक
puṭapāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुटपाक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पत्ते के दोनों में रखकर औषध पकाने का विधान (वैद्यक) । विशेष—पकाई जानेवाली ओषध को गंभारी, बरगद, जामुन, आदि के पत्तों में चारों ओर से लपेट दे और कसकर बाँध दे । फिर पत्तों के ऊपर गीली मिट्टी का अंगुल दो अंगुल मोटा लेप कर दे । फिर उस पिंड को उपले की आग में डाल दे । जब मिट्टी पककर लाल हो जाय तब समझे कि दवा पक गई । नेत्ररोगों में भी पुटपाक की रीती से औषध पकाकर उसका रस आँख में डालने का विधान है । स्निग्ध मांस और कुछ औषध लेकर द्रव पदार्थ मिलाकर पीस डाले फिर सबको ऊपर लिखित रीति से पकाकर उसका रस निचोड़कर आँख में डाले ।
२. मुँहबंद बरतन में दवा रखकर उसे गड्ढे के भीतर पकाने का विधान । विशेष—भस्म बनाने के लिये धातुएँ प्रायः इसी रीति से फुँकी जाती है ।
३. फुटपाक द्धारा सिद्ध रस या औषध । उ॰—रावण सो रस राज सुभट रस सहित लंक खल खलतो । करि पुटपार नाकनायक हित घने घने घर घलतो । —तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट—पाक m. a partic. method of preparing drugs (the various substances being wrapped up in leaves, covered with clay, and heated in fire), Car.; Bhpr.
digesting, subliming, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुटपाक पु० पुटेन पाकः । पुटपात्रेण औषधपाखे तद्विधि भेदो भावप्र० उक्तो यथा [] “अथ पुटपाकविधिः । पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसां गृह्यते यतः । अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया । पुटपाकेन पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता । लेपञ्च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्य्याद्व्यङ्गुसमाव्यकम् । काश्मरीवटजम्बादिपत्र- वेष्टनमुत्तमम् । पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं अधु क्षिपेत् । कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः” । नेत्ररोगचिकित्सायामन्यस्तत्प्रकार उक्तस्यत्र दृश्यः । चक्रपाणिना तु अन्यथोक्तो यथा “हस्तप्रमाणवदनं श्वभ्रं हस्तैकखातसमगध्यम् । कृत्वा कटाहसदृशं तत्र करीषं तुर्षञ्च काष्ठञ्च । अन्तर्घनतर- भर्द्धशुमिरं परिपूर्य्य दहनमायोज्य । पश्चादयसश्चूर्णं श्लक्ष्णं पङ्कोपनं कुर्य्यात् । त्रिफलाम्बुभृङ्गकेसरशताव- रिकाकन्दमानसहजरसैः । भल्लातककरिकर्णच्छदमूलपुन- र्नवास्वरसैः । क्षिप्त्वाथ लोहपात्रे मार्ह वा लौहमार्द- पात्राभ्याम् । तुल्याभ्यां पृष्ठेनाच्छाद्यान्ये रन्ध्रमालिप्य । तत्पुटपात्रं तत्र श्वभ्रज्वलने निधाय भूयोभिः । माष्ठ- करीषतुषैस्तत्संच्छाद्याहर्निशं दहेत् प्राज्ञः । एवं भव- भिर्मेषजराजैः पचेत् पुटपाणं । प्रत्येकमेलमेभिर्मिलितै र्या त्रिचतुरान् वारान् । प्रतिपुटनं तत् पिंत्यात् ख्या- लीपाकं विधाय तथैव । तादृशि दृशदि न पिंष्यात् विग- लद्रजसा तु युज्यते यत्र । तदयसूर्णं पिष्टं दृष्टं घनसूक्ष्मवाससि श्लक्ष्णम् । यदि रजमा सदृशं स्यात् केतक्यास्तर्हि तद्भद्रम् । पुटने स्थालीपाकेऽधिकृतपुरुषे स्वभावरुगधिगमात् । कथितमपि हेयमौषधमुचितमुपा- देयसन्धदवि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4351-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुटपाकः, पुं, (पुटेन पाकः ।) पुटाभ्यन्तरितौ- षधपचनम् । अथ पुटपाकविधिः । “पुटपक्वस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः । अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया ॥ पुटपाकस्य पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता । लेपञ्च द्व्यङ्गुलं स्थूले कुर्य्याद्बाङ्गुलिमात्रकम् ॥ काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् । पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् ॥ कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः ॥ अपि च । द्वे विल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्रव्यं पलं मतम् । द्रव्यस्य कुडवोन्मानं सर्व्वमेकत्र पेषयेत् ॥ तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सूपरिवेष्टितम् ॥ पुटपाकविधानेन तत् पक्त्वा तद्रसं बुधः । तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ॥ दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः । स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा ॥ हितः स्निग्धो विरूक्षस्य स्निग्धस्य स तु लेखनः दृष्टेर्ब्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ॥ इतरो रोपणः । स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः । स्नेहनः पुटपाकः स्याद्धार्य्यो द्वे वाक्शते तु सः ॥ वाक्शतं छोटिकाशतम् । जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसंयुतैः । कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ॥ समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः । [] लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमिष्यते ॥ स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्रव्यभावितः । लेखनात्त्रिगुणो धार्य्यः पुटपाकस्तु रोपणः ॥ तिक्तकद्रव्याण्याह । निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाभिः स्यात् पञ्चतिक्तक इति प्रथितो गणोऽयम् ॥ आचरेत्तर्पणोक्तान्तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने ॥ व्यापत्तिदर्शने मिथ्याकृतपुटपाकजनितव्याधि- दर्शने । तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्कराणि च । नैक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें