🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:21:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरंजय
puraṃjaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरंजय १ वि॰ [सं॰ पुरञ्जय] पुर को जीतनेवाला ।
पुरंजय २ संज्ञा पुं॰ एक सूर्यवंशी राजा । काकुत्स्थ । विशेष—विष्णु पुराण में लिखा है कि एक बार दैत्यों से हारकर जब देवता विष्णु भगवान् के पास गए तब उन्होंने उनसे राजा पुरंजय के पास जाने के लिये कहा । भगवान् ने अपना कुछ अंश पुरंजय में डाल दिया । पुरंजय ने इंद्र से बैल बनने के लिये कहा । बैल के ककुद (डीले) पर बैठकर पुरंजय ने युदुध किया और दैत्यों को परास्त कर दिया । इसी से उनका नाम काकुत्स्थ पड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरं—जय m. ‘city-conqueror’, N. of a hero on the side of the Kurus, MBh.
of a son of Śṛñjaya and father of Janam-ejaya, Hariv.
of a son of Bhajamāna and Śṛñjarī (or Śṛñjayā), ib.
(= ककुत्-स्थ) N. of a son of Śaśāda, VP.
of a son of Vindhya-śakti, ib.
of Medhāvin, MatsyaP.
of an elephant (son of Airāvaṇa), Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरञ्जय पु० ऋक्षेयुवंश्ये मृञ्जयपुत्रे १ नृपभेदे हरिवं० ३१ अ० २ सूर्यवंश्ये काकुत्स्थे त्रिका० । “पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः । काकुत्स्थ इति चाप्युक्तः” भाग० ९ । ६ । १२ श्लो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरञ्जयः, पुं, (पुरं शत्रुपुरं जयतीति । जि + खच् ।) सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । तत्पर्य्यायः । काकुस्थः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, भागवते । ९ । ६ । १२ । “पितर्य्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः ॥ पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः । ककुस्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्म्मभिः ॥” पूरुवंशीयः सृञ्जयपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३१ । १८ । “सृञ्जयस्याभवत् पुत्त्रो वीरो राजा पुरञ्जयः । जनमेजयो महाराज ! पुरञ्जयसुतोऽभवत् ॥” पुरं जयतीति । पुर + जि + खच् ।) पुरजय- कर्त्तरि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । १ । १०२ । ४५ । “स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरञ्जय ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-173-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें