🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:13:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौनर्भव
paunarbhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौनर्भव १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पौनर्भवा]
१. पुनर्भू (पुन ः विवाह करनेवाली स्त्री) संबंधी । पूनर्भू का ।
२. पुनर्भू से उत्पन्न ।
पौनर्भव २ संज्ञा पुं॰
१. पुनर्भू से उत्पन्न पुत्र । विशेष—यह धर्मशास्त्र में सात प्रकार (जटाधर के मत से १२ प्रकार) के पुत्रों में अंतिम माना गया है ।
२. वह पति जिसके साथ विधवा का या पति से परित्यक्ता स्त्री का पुनिर्विवाह हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौनर्—भव mf(आ)n. relating or belonging to a widow who has married a second husband
पौनर्—भव m. the son of a widow remarried, Mn.; Gaut.; MBh. &c.
(with भर्तृ) a woman's second husband, Mn. ix, 176.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौनर्भव a. [पुनर्भू विदा˚ अपत्ये अञ्] 1 Relating to a widow who has married a second husband. --2 Repeated, superfluous. --वः 1 The son of a widow remarried, one of the twelve sons recognised by the old Hindu law; Y. 2. 130; Ms. 3. 1. 55. --2 The second husband of a woman; Ms. 9. 176.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौनर्भव पुंस्त्री पुनर्भू + विदा० अपत्ये अञ् । पुनर्म्ब पत्ये १ द्वादशपुत्रमध्ये पुत्रभेदे “पत्या या च परित्यक्ता विधवा- वा स्वयेच्छया । उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते” मनुः । २ तथाविधकन्यायां स्त्री स्वार्थे अण् । तत्रार्थे “सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः । वाचा- दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला । उदकस्पर्गिता या च या च पाणिगृहीतिका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रभवा च । इत्येताः काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुल० मग्निवत्” काश्यपोक्ते सप्तविधे ३ कन्याभेदे च । आर्ष- त्वात् ङीबभावः । अजादेराकृतिगणत्वात् वा टाप् इत्येके । पुनर्भुवं विन्दति अण । ४ गुनर्भूवेदके भर्त्तरि । “सा चेदक्षतयोनिः स्यात् गतप्रत्यागताऽपि वा” । पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनःसंस्कारगर्हति” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौनर्भवः, पुं, (पुनर्भुवोऽपत्यमिति । पुनर्भू + “अनृष्यानन्तर्य्ये विदादिभ्योऽञ् ।” ४ । १ । १०४ । इति अञ् ।) द्वादशविधपुत्त्रान्तर्गत- पुत्त्रविशेषः । इति जटाधरः ॥ पुनर्भूपुत्त्रः । स तु भर्त्तृपरित्यक्तविधवयोरन्येनोत्पादितः । तस्य लक्षणं यथा, -- “वा पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया । उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥” इति मानवे । ९ । १७५ ॥ “येति । या भर्त्त्रा परित्यक्ता मृतभर्त्तृका वा स्वेच्छया अन्यस्य पुनर्भार्य्या भूत्वा यमुत्पादयेत् स उत्पादकस्य पौनर्भवः पुत्त्र उच्यते ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ भर्त्तृविशेषः । अक्षतयोन्योर्भर्त्तृपरित्यक्तविधवयोः पौनर्भवेन भर्त्त्रा सह विवाहविधिः एवं कौमारं पति- मुत्सृज्यान्यमाश्रित्यपुनरागतायास्तेन कौमा- रेण भर्त्त्रा सह विवाहविधिर्यथा, -- “सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागतापि वा । पौनर्भवेन भर्त्त्रा सा पुनः संस्कारमर्हति ॥” इति मानवे । ९ । १७६ ॥ “सा चेदिति । सा स्त्री यद्यक्षतयोनिः सती अन्यमाश्रयेत्तदा तेन पौनर्भवेन भर्त्त्रा पुनर्व्विवा- हाख्यं संस्कारमर्हति । यद्वा कौमारं पतिमुत्- सृज्यान्यमाश्रित्य पुनस्तमेव प्रत्यागता भवति तदा तेन कौमारेण भर्त्त्रा पुनर्व्विवाहाख्यं संस्कारमर्हति ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ कन्याविशेषे, स्त्री । सप्तविधपौनर्भवाः कन्या वर्ज्जनीयाः । यथा, -- “सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्ज्जनीयाः कुलाधमाः । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला ॥ उदकस्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रभवा च या । इत्येताः काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुलमग्निवत् ॥ कृतकौतुकमङ्गला बद्धकङ्कणा । उदकस्पर्शिता उदकपूर्व्वं दत्तेति रत्नाकरः ।” इत्युद्वाह- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें